Historia
W latach 1250-1274 w źródłach pisanych pojawił się niejaki Heřman z Letovic, co wskazywałoby na istnienie zamku od około połowy XIII wieku. Prawdopodobnie to Heřman był fundatorem owego najstarszego letovickiego założenia obronnego. W 1316 roku wspomniany został Stanimír z Letovic, a od 1322 roku Letovice na dłuższy czas przejęła přibyslavicka gałąź rodu panów z Ronova. Zamek został bezpośrednio udokumentowany pisemnie dopiero w 1360 roku, kiedy to był własnością braci Čenka i Zdenka z Ronova. Po Čenku z Ronova, który żył jeszcze w 1383 roku, majątek przejęli jego trzej synowie: Jošt, Zikmund i Smil z Letovic.
Na początku XV wieku zamek letovicki posiadał Hynek z Ronova, zwolennik katolickiego króla Zygmunta Luksemburczyka. Z tego powodu w 1424 roku Letovice oblegli, zdobyli i zniszczyli husyci, a następnie na zamku ulokował się popierający ich sprawę szlachcic Vaněk Černohorský z Boskovic. W 1447 roku częściowo zalegalizował on swój nabytek, gdyż wykupił połowę praw do Letovic od córki Hynka, Eliški. Drugą, dzierżącą nielegalnie część musiał odstąpić po pewnym czasie panom z Lomnicy. Pomimo tego jego ród w drugiej połowie XV wieku przeprowadził rozbudowę i modernizację zamku. Majątek skonsolidowany został dopiero w 1505 roku.
W 1544 roku Kryštof z Boskovic odsprzedał Letovice hrabiemu Kryštofowi z Hardeku, który po renesansowej przebudowie zamku, uczynił z niego rodowe gniazdo swej rodziny. Od 1613 roku właścicielem Letovic był Jindřich Václav hrabia Thurn. Udało mu się uniknąć konfiskaty majątku w trudnym okresie po klęsce powstania pod Białą Górą, ale w 1643 roku zamek zdobyły wojska szwedzkie. Szkody musiały zostać szybko naprawione, gdyż opis z 1717 roku informował o dobrym stanie budowli. Był to również okres w którym kolejni właściciele zaczęli wprowadzać na zamku wystrój barokowy. W 1820 roku zamek zakupili ostatni prywatni właściciele, węgierska rodzina Kálnoky z Köröspatak. W ich czasach wprowadzono ostanie zmiany w wyglądzie rezydencji, która dotrwała do nacjonalizacji w 1945 roku.
Architektura
Zamek zbudowany został na nadrzecznym wzniesieniu, którego stoki wraz z wodami Svitavy chroniły budowlę od zachodu i północy. Od strony wschodniej i południowej cypel wzgórza odcięto rowem suchej fosy i ziemnym wałem. Obwód masywnych murów o grubości 2-3 metrów otrzymał nieregularny kształt, dostosowany do formy wzniesienia. Wjazd usytuowano w kurtynie wschodniej i być może zabezpieczono flankującą go czworoboczną wieżą w narożu. Jej istnienie nie zostało jednak potwierdzone. Przed bramą usytuowano niewielkie podzamcze, do którego droga prowadziła poprzez czworoboczną wieżę bramną i drewniany most przerzucony ponad fosą. Na głównym dziedzińcu najstarsza zabudowa mieszkalna przypuszczalnie przystawiona została do najbezpieczniejszej, zachodniej kurtyny, ulokowanej naprzeciwko bramy.
Rozbudowa zamku z drugiej połowy XV wieku doprowadziła do otoczenia całego założenia dodatkowym obwodem muru, umieszczonego zapewne na starszym wale ziemnym. Wjazd w jego obręb wiódł poprzez rozbudowany zespół bramny od wschodu, być może o formie wysuniętego w przedpole barbakanu. Celem kontroli doliny, w zachodnim narożniku usytuowano późnogotycką, pierwotnie półkolistą wieżę działową. Ponadto obronę zewnętrznego muru wzmacniać mogły po stronie północnej niewielkie, kwadratowe w planie baszty. Według przekazów ikonograficznych były one częściowo wysunięte przed lico muru i wyższe od niego o jedną kondygnację z czterospadowym dachem. Nowy obwód obronny został wzmocniony zewnętrzną fosą i wałem od południa i wschodu. Jeszcze dalej na wschodzie uformowało się rozległe podzamcze, otoczone murem z dwoma późnogotyckimi obłymi basztami lub bastejami we wschodnich dwóch narożach.
Na zamku górnym w XV wieku powiększeniu uległa zabudowa mieszkalna, poprzez dostawienie nowych skrzydeł od strony północnej i południowej, choć portal dwuramienny (siodłowy) w skrzydle północno – zachodnim wskazywałby na jego starsze pochodzenie z przełomu XIV i XV wieku (z drugiej strony dość cienkie mury tamtejszych zabudowań i ich niewielkie rozmiary sugerowałyby że portal mógł zostać przeniesiony z innego miejsca). W efekcie u schyłku średniowiecza jedyną nie zastawioną budynkiem ścianą była mieszcząca bramę kurtyna wschodnia. Skrzydło zachodnie, jeśli nie zostało wzniesione dopiero w XV wieku, to wówczas uległo gruntownej przebudowie. Wpierw wzniesiono dwa trakty pomieszczeń ze sklepieniami kolebkowymi, a następnie na początku XVI wieku przedłużono je od wschodu.
Stan obecny
Zamek zachował się do dzisiaj w znacznie przekształconej w okresie nowożytnym formie, która zatarła jego pierwotne cechy stylowe. Obecnie jest to trójskrzydłowy barokowo – klasycystyczno – neogotycki pałac z renesansową (pierwotnie późnogotycką) wieżą po stronie południowo – zachodniej, wyposażoną w kluczowe otwory strzeleckie. Na północ od niej w zewnętrznym murze przetrwała późnogotycka podstawa wtórnie nadbudowanej baszty kwadratowej. Ze względu na wyburzenie już w połowie XVIII wieku muru południowo – wschodniego, dziedziniec zamku jest na tamtym kierunku otwarty. Wewnątrz w trakcie niedawnych renowacji odkryto dotychczas zakryte późnogotycko – renesansowe polichromowane stropy. Zamek jest udostępniony dla turystów.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Hrady, zámky a tvrze v Čechách, na Moravě a ve Slezsku. Jižní Morava, t. I, red. Z.Fiala, Praha 1981.
Plaček M., Hrady a zámky na Moravě a ve Slezsku, Praha 1999.
Plaček M., Ilustrovaná encyklopedie moravských hradů, hrádků a tvrzí, Praha 2001.
Plaček M., Ilustrovaná encyklopedie moravských hradů, hrádků a tvrzí. Dodatky, Praha 2007.