Historia
Zamek został wzniesiony w drugiej połowie XIII wieku lub najpóźniej na początku XIV wieku, prawdopodobnie przez Odolena z Chýše, po raz pierwszy wspomnianego z predykatem Egerberk w dokumencie niedatowanym, ale najpewniej wystawionym w drugiej połowie lat 80-tych XIII stulecia. Ewentualnie do budowy zamku przyczynić się mogli bracia Vilém i Frick, którzy pisali się z niego w 1317 i 1322 roku (jako pierwszy predykatu „z Egerberku” użył Vilém, zaś po pięciu latach Frick). Swą niemieckojęzyczną nazwę Egerberk zawdzięczał rzece Ochrzy, czyli Egerowi.
Około połowy XIV stulecia syn Viléma o takim samym imieniu sprzedał Egerberk panom z Šumburku. Po nich w 1384 roku właścicielem zamku został Jindřich Škopek z Dubé, członek rady królewskiej Wacława IV. Jindřich dokonał gruntownej przebudowy zamku, wznosząc praktycznie od podstaw nowe założenie. Gdy zmarł w 1395 roku, Egerberkiem zarządzali do około 1405-1410 roku jego synowie: Aleš i Jindřich. Sprzedali oni zamek niejakiemu Mikulášowi Augustinowi z Pragi, ten zaś już w 1413 roku pozbył się go na rzecz Wenda z Ilburka, samemu przenosząc się do Okořu.
W okresie wojen husyckich zamek wciąż dzierżył Wend z Ilburka, stronnik katolików i króla Zygmunta Luksemburczyka. Wraz z nim współwłaścicielem majątku był Ota z Ilburka i stryj Půta z Ilburka. Całej trójce po 1430 roku cesarz Zygmunt Luksemburczyk potwierdził Egerberk jako królewskie lenno. Jednak około 1435 roku Wend wdał się w ostry spór majątkowy ze swoim wierzycielem, Vilémem z Šumburka, któremu miał czynić szkody w koniach, bydle i majątku ruchomym. W odwecie Vilém w 1443 roku podstępem zajął Egerberk i pojmał Wenda, głodząc go następnie na śmierć w zamkowym lochu. Pomimo protestów spadkobierców Wenda, Vilém sprzedał Egerberk Jakoubkowi z Vřesovic. Konflikty majątkowe ciągnęły się do 1457 roku, kiedy to sąd ostatecznie zadecydował, iż zamek powinien należeć do Půty z Ilburka. Musiał on jednak zapłacić Jakoubkowi z Vřesovic dwa tysiące kop groszy odszkodowania.
Od 1460 roku Egerberk posiadali bogaci panowie z Fictumu, którzy kupili go za dwa tysiące czterysta kop groszy. Jako ostatni inwestowali oni w naprawy i utrzymanie zamku, a także w ostatnią dużą przebudowę, skupioną na skrzydle południowo – zachodnim. Gdy po 1557 roku Egerberk przejęli Lobkovicowie, zamek podupadł, gdyż nowi właściciele mieli w okolicy wygodniejsze rezydencje i nie potrzebowali starej warowni do zarządzania majątkiem ziemskim. W 1591 roku sprzedali Egerberk Linhartowi ze Štampachu. Nowy właściciel również na zamku nie mieszkał, a ostatecznie utracił go na skutek konfiskaty po wybuchu powstania antyhabsburskiego. Porzucony i stopniowo niszczejący zamek, ostatecznie w XVII wieku zmienił się w ruinę.
Architektura
Zamek zbudowano na skalistym bazaltowym wzgórzu, pomiędzy prawym brzegiem rzeki Ochrzy a północnymi stokami Gór Doupovskich. Wzniesienie to o nazwie Schlossberg i wysokości 545 metrów n.p.m. opadało po wschodniej stronie w dolinę, którą przebiegała droga prowadząca do zamku i płynął strumień znajdujący ujście w Ochrzy. Najbardziej stromymi zboczami wzgórze zamkowe charakteryzowało się od wschodu, południa i północy. Miało formę zbliżoną do cypla, bowiem po stronie południowo – zachodniej połączone było płytką przełęczą z sąsiednim wzgórzem Schwarzberg, które było o prawie 130 metrów wyższe od wzgórza zamkowego.
Pierwotny zamek z przełomu XIII i XIV wieku zapewne był prostą budowlą, charakteryzującą się masywnymi murami obronnymi o grubości około 2 metrów, obejmującymi z grubsza owalny obszar w najwyżej położonej części terenu i położone nieco niżej na północnym – wschodzie podzamcze. Przypuszczalnie była to jeszcze budowla bezwieżowa, z zabudową mieszkalną przykrytą dachami z łupku. Mury wznoszono wówczas z łamanego kamienia o nieregularnym układzie, łączonego gładką zaprawą w kolorze ochry. Odróżniało to pierwotne fragmenty zamku od późniejszych, łączonych twardą, gruboziarnistą zaprawą biało – szarą z dużą ilością wapna i piasku. Ponadto w drugiej fazie nie stosowano już do zadaszania łupku lecz ceramiczną dachówkę.
W trakcie XIV-wiecznej rozbudowy Egerberk przekształcono na wzór królewskich zamków Radyně i Kašperk, których część mieszkalna została całkowicie oddzielona od zewnętrznych fortyfikacji i stała jako samodzielna jednostka pośrodku obwarowań. Rdzeń zamku o wymiarach 42 x 15 metrów założono przy wykorzystaniu starszych murów, z obłą najbardziej zagrożoną południowo – zachodnią partią. Przy obu krótszych bokach, po przeciwnych stronach dziedzińca, usytuowano budynki mieszkalne, połączone murami o grubości 2 metrów z chodnikami dla obrońców w koronie. Oba domy miały charakter wieżowy, co było szczególnie ważne odnośnie skrzydła południowego, górującego nad bramą. Obronną rolę odgrywała również pięcioboczna wieżyczka, wysunięta przed kurtynę zachodnią, którą mijało się chcąc dotrzeć do górnej bramy po stronie północnej. Jej dolna część utworzona była z pełnego muru, ale na piętrze zapewne nadbudowana była kondygnacją szachulcową. Ochronę wjazdu do rdzenia zamku zapewniał krótki, lecz głęboki rów, możliwy do przekroczenia tylko wtedy, gdy opuszczono mostek zwodzony i otwarto wrota w portalu bramnym. Oprócz głównego wejścia, po stronie wschodniej istniała jeszcze mała furta, która łączyła rdzeń zamku ze wschodnim międzymurzem, a przez to zarówno z podzamczem, jak i z główną bramą wjazdową do Egerberku.
Główne funkcje mieszkalne pełniło czworoboczne skrzydło północno – wschodnie. Mieściło ono nad przyziemiem jeszcze trzy murowane piętra, wszystkie przykryte płaskimi stropami. We wschodniej części przyziemia funkcjonował przejazd bramny, lekko poszerzający się w stronę dziedzińca zamku górnego i z zaoblonym prawym narożnikiem, zapewne w celu ułatwienia wjazdu wozom. Obok przejazdu znajdowało się pomieszczenie, dostępne podsklepionym korytarzykiem z dziedzińca. Jego oświetlenie zapewniało jedno małe okno, a wentylację umieszczony w narożniku pod skosem szczelinowy otwór. Jako że otwór wejściowy był szeroki i wysoki, pomieszczenie służyć mogło za stajnię dla koni najważniejszych mieszkańców zamku. Pierwsze piętro z jednym dużym pomieszczeniem prawdopodobnie także nie miało charakteru mieszkalnego, gdyż wyposażone było tylko w jedne drzwi i jeden otwór okienny od strony dziedzińca. Wejście na piętro możliwe było po schodach drewnianego ganku, który zapewniał też komunikację z wyższymi piętrami.
Na drugim piętrze pałacu okna skierowane były już na wszystkie strony, a nie tylko na dziedziniec. Znajdowały się tam dwa pomieszczenia rozdzielone cienką drewnianą lub szachulcową ścianką. Mniejsze z nich znajdowało się nad przejazdem bramnym i prawdopodobnie służyło za sypialnię. Oświetlały ją trzy okna, z których największe, wychodzące na podzamcze, miało kamienne ławy we wnęce. W południowo – wschodniej ścianie, od strony międzymurza, zapewne umieszczono wykusz latrynowy. Druga, większa komnata miała bezpośrednie wejście z zewnętrznego ganku, który prowadził także na chodnik straży w koronie murów obronnych i okrążał dziedziniec, łącząc się z drugim budynkiem na czole zamku. Po przeciwnej stronie komnaty, na ścianie północno – wschodniej nadwieszono wieloboczny wykusz kaplicy, skierowany w stronę podzamcza, a więc niezbyt dokładnie zorientowany. Jego wnętrze zwieńczono sklepieniem krzyżowo – żebrowym bez zwornika i wsporników, a na salę otwarto arkadą opartą na piaskowcowych konsolach. Oprócz wykusza w murach komnaty znajdowały się trzy okna z bocznymi siedziskami.
Na trzecim piętrze budynku północno – wschodniego znajdowała się jedna duża sala, oświetlona ośmioma prostokątnymi oknami, w większości z siedziskami we wnękach (po trzy okna znajdowały się w dłuższych ścianach, po jednym w krótszych) Ponadto w ścianie wschodniej utworzono przejście do wykusza latryny. Mankamentem pomieszczenia, podobnie jak na niżej położonym piętrze, był brak kominków. Ogrzewanie zapewniać musiały jedynie przenośne piecyki o formie koksowników, albo w późniejszym okresie średniowiecza piece kaflowe. Pomimo tego obszerna, dobrze oświetlona sala z pewnością pełniła funkcje mieszkalne. Nad niż znajdować się jeszcze mogła kondygnacja pomocnicza o konstrukcji drewnianej lub szachulcowej, przykryta wysokim dachem kalenicowym.
Skrzydło południowo – zachodnie miało prostą ścianę od strony dziedzińca i obły kształt od strony zewnętrznej, z powodu wykorzystania masywnego starszego muru z końca XIII wieku, pierwotnie grubego na 2 metry i wysokiego na 3-4 metry, a w XIV wieku nadbudowanego celem utworzenia domu wieżowego. Mur ten został wzmocniony pod koniec XV wieku, kiedy to z powodu obawy przed ostrzelaniem z sąsiedniego wzgórza, pogrubiono go od wnętrza i od zachodu po stronie zewnętrznej. Dobudowana część miała 1,8 – 2,3 metra grubości, całość uzyskała więc masę około 4 metrów szerokości, prawdopodobnie wystarczającą do ochrony przed bronią palną. Najniższą kondygnację budynku zajmowała półkolista suterena w części czołowej, przykryta wówczas sklepieniem kolebkowym, oraz mniejsza piwnica utworzona już w obrębie dziedzińca, przy zachodniej kurtynie muru obronnego. Ta druga również była podskelpiona i dostępna osobnym wejściem z półkolistym portalem. Parter na zewnątrz otwierał się tylko jednym oknem osadzonym w głębokiej wnęce. Z poziomu piętra, czyli mniej więcej w połowie wysokości budynku, przejść można było na drewniany ganek obronny, umieszczony przy zewnętrznej elewacji na masywnych belkach osadzonych w gniazdach, a od końca XV wieku na zewnętrznym pogrubieniu muru. Najwyższe piętro wyposażone było w okna z bocznymi siedziskami, mogło więc pełnić funkcje mieszkalne.
Rdzeń zamku otoczony został zewnętrznym obwodem murów, z bramą umieszczoną po stronie południowo – zachodniej. Wjazd znajdował się w czworobocznej, otwartej od wewnątrz wieży bramnej (częste rozwiązanie w zamkach czeskich XIV wieku, mające zapewne wzorem obwarowań miejskich ułatwić obronę, na wypadek zdobycia przez przeciwnika bramy). Umieszczony w niej przejazd miał 3,7 metra szerokości, natomiast boczne mury grubość 1,7 metra, do wysokości jeźdźca na koniu wzmocnione w narożach piaskowcowymi kwadrami. W południowo – wschodniej ścianie bocznej znajdował się portal wiodący do strażnicy, prawdopodobnie o drewnianej konstrukcji. Drewniane były także stropy wieży bramnej, wydzielające dwie górne kondygnacje (pierwszy strop osadzono w gniazdach, wyższy natomiast na odsadzce muru). Zewnętrzną strefę obrony stanowiła sucha fosa i ziemny wał oraz po przekroczeniu mostu zwodzonego, usytuowane pod skosem przedbramie, zwężające się w stronę zamku, gdzie było zakończone niską, trapezowatą w planie wieżą bramną. Wjazd do niej miał 2,5 metra szerokości i zamykany był wrotami. Ze względu na skośne usytuowanie przedbramia, w środku zewnętrznej wieży bramnej trzeba było dokonać skrętu o 90 stopni, wprost na wspomniany powyżej most przed drugą wieżą bramną.
Drugi mur obronny w północno – wschodniej części zamku poprowadzono tuż przy krawędzi skał. Obejmował tam dziedziniec podzamcza, na którym droga od zewnętrznej bramy zakręcała w stronę wjazdu do zamku górnego. Po jego przeciwnej stronie usytuowany był w poprzek dziedzińca budynek o trapezowatym rzucie, który odcinał niewielki dziedzińczyk w północno – wschodnim narożniku zamku. Budynek miał wewnętrzne wymiary około 3,9 x 12,5 metra, ze spodnią kondygnacją częściowo wydrążoną w skale, przykrytą sklepieniem kolebkowym i dostępną z dziedzińca podzamcza schodami, umieszczonymi tuż przy murze obronnym. Wyżej budynek mógł mieć jeszcze kondygnację parterową i piętro. Dziedziniec podzamcza, oprócz głównej bramy do zamku górnego, wyposażony był także po stronie wschodniej w małą furtę, która łączyła część mieszkalno – gospodarczą zamku ze wschodnim międzymurzem. Kontrolować ją mogła drobna basztka umieszczona w miejscu załamania wschodniego muru podzamcza.
U podstawy skały na której posadowiono zamek górny i podzamcze, Egerberk otoczony był jeszcze trzecim murem obronnym o grubości około 1,4 – 1,5 metra. Na południowym – zachodzie łączył się on bezpośrednio z budynkiem bramnym, zaś po stronie północnej za pomocą ściany poprzecznej, stykał się ze środkowym murem przy dziedzińcu podzamcza. Trzeci mur tworzył wąski parcham, poszerzony jedynie po stronie południowo – zachodniej, gdzie stać mógł podłużny budynek gospodarczy. Wzdłuż całego obwodu trzeciego muru po zewnętrznej stronie przekopano wspomniany powyżej rów suchej fosy, szerokiej na 15 – 20 metrów, ale na południu, ze względu na brak miejsca przed stokami wzgórza, mającej jedynie 5 metrów szerokości.
Stan obecny
Egerberk był jednym z najznaczniejszych prywatnych, szlacheckich zamków czeskich drugiej połowy XIV wieku. Jego dwupałacowa forma była częściej spotykana w pierwszej połowie tamtego stulecia, lecz jak widać kontynuowana i później (np. Vysoký Chlumec). Zamek przetrwał w postaci zaawansowanej ruiny, której najlepiej zachowanym elementem jest dawny rdzeń z budynkiem północno – wschodnim i południowo – zachodnim. Ten drugi uległ większej degradacji, przez co wnętrze jego masywnego muru obwodowego wypełnia gruz z tylnej ściany i zawalonych kondygnacji. Na podzamczu widoczne są pozostałości wieży bramnej, ponadto nadal czytelny jest rów fosy. Wstęp na teren zamku jest wolny. Dostęp do ruin wiedzie ścieżką z pobliskiej wioski Lestkov.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Praha 2009.
Hefner Z., Hrad Egerberk, „Památky, příroda, život”, t. XXVI/1994.
Hrady, zámky a tvrze v Čechách, na Moravě a ve Slezsku. Severní Čechy, t. III, red. Z.Fiala, Praha 1984.
Menclová D., České hrady, Praha 1972.
Záruba F., Hrady Václava IV. Od nedobytného útočiště k pohodlné rezidenci, Praha 2014.
Záruba F., Počátky šlechtických hradů v Čechách, Plzeň 2025.