Historia
Pierwsza wzmianka o osadzie Ledeč odnotowana została bardzo wcześnie, gdyż w 1185 i 1186 roku. Dotyczyła ona nadania wsi przez księcia Fryderyka i rok później przez księżną Elżbietę zakonowi joannitów. W 1199 roku nadanie to potwierdził król Przemysł Ottokar I, jednak wzmiankowana osada mogła się znajdować w okolicach Litomyšla, a nie nad Sázavą. Od początku XIII wieku w źródłach pisanych zaczął pojawiać się szereg osób z przydomkiem z Ledča. Pierwszym z nich był zmarły w 1220 roku Sigmund z Ledča, lecz wzmianka o nim była niepewna, powstała w okresie nowożytnym. Następnie w 1257 roku pojawił się niejaki Vavřinec, w 1262 roku Slávek z Ledča, w 1280 roku Bohuslav, w 1309 roku Lipold, a w 1316 roku Zdeňek. Wzajemne pokrewieństwo i powiązania tych osób nie zostały przekazane, nie wiadomo również czy któryś z nich wzniósł położony obok wsi zamek, do czego doszło zapewne w drugiej połowie XIII wieku.
Około połowy XIV wieku Ledeč nad Sázavou stał się własnością panów z Říčan, którzy do końca stulecia podzielili się na kilka gałęzi, objęli wysokie stanowiska i wzbogacili się. W 1415 roku członkowie rodu podpisali list ze skargą stanów czeskich i morawskich, sprzeciwiając się spaleniu Jana Husa w Konstancji. W czasie wojen husyckich właściciele zamku odznaczali się umiarkowaniem religijnym, dzięki czemu Ledeč najpewniej uniknął poważniejszych kłopotów i zniszczeń. W 1453 roku w dokumentach pojawili się Jindřich oraz Jan z Ledča i z Říčan, a w 1460 roku jedna z pierwszych bezspornych wzmianek o zamku, gdy Jan z Říčan i z Ledča przekazał mieszczanom myto pobierane na moście, prowadzącym przez rzekę Sázavę i łączącym miasto z zamkiem. Janowi zamek zawdzięczał również wielką rozbudowę w latach 60-tych lub 70-tych XV wieku, która podniosła jego możliwości obronne i standard mieszkalny do późnogotyckich wymagań.
Na początku XVI wieku rodowy majątek w Ledču przejął syn Jana, Burjan, późniejszy hejtman ziemi čáslavskiej. Za jego życia pod koniec 1509 roku doszło do nieszczęścia, gdy jego żona Žofka, dwaj synowie i dwie służące zginęli w trakcie zawalenia starego pałacu z XIII wieku (tak zwanego Wielkiego Pałacu). Sam Burjan wraz z dwoma córkami cudem przeżyli, wydobyci z gruzowiska zawalonego budynku. W konsekwencji doprowadziło to do kolejnych prac budowlanych i powiększenia zabudowy mieszkalnej zamku o nowe późnogotyckie skrzydło północne (tak zwany Mały Pałac). Zniszczoną część do końca średniowiecza pozostawiono nieużytkowaną.
W 1569 roku poprzez związki małżeńskie zamek zyskali Trčkowie z Lípy. W okresie wojny trzydziestoletniej majątek Erdmana Trčki z Lipy został w 1635 roku skonfiskowany. Przez Ledeč często przechodziły wówczas wojska szwedzkie, jednak zamek w odróżnieniu od wielu innych szlacheckich siedzib w tym okresie, szczęśliwie unikał szkód, a nawet został rozbudowany o dwa nowożytne bastiony armatnie. W 1677 roku, po parokrotnych zmianach właścicieli, Ledeč nabył hrabia Michael Osvald Thun, z którego inicjatywy przeprowadzono dalsze barokowe przekształcenia. Po śmierci hrabiego zamek dzierżyli jego potomkowie, aż w 1750 roku kupiła go cesarzowa Maria Teresa, która podarowała go założonemu przez siebie instytutowi biednej szlachty. W 1879 roku zamek zniszczył pożar, zgaszony dopiero po trzech dniach. Przyczyniło się to do kolejnych nowożytnych przekształceń budowlanych. W 1945 roku zamek uległ nacjonalizacji i przeszedł na własność państwa.
Architektura
Zamek został wzniesiony na wysokim nadrzecznym cyplu, opadającym stromą skarpą na południu do Sázavy, a na północy górującym nad potokiem Olešenskim, który wpadał do rzeki po zachodniej stronie zamku. Jako że strona zachodnia również była nieprzystępna, jedyna droga do zamku początkowo mogła prowadzić z kierunku wschodniego, gdzie cypel łączył się ze stopniowo rosnącym terenem płaskowyżu. Dlatego też na tamtym odcinku zabezpieczono się przekopaniem w poprzek nasady cypla szerokiej fosy, ponad którą przerzucono drewniany most. Fosa nie musiała być tworzona od podstaw, gdyż wykorzystano naturalną, uformowaną przez naturę rozpadlinę.
Najstarszy rdzeń zamku składał się obwodu muru obronnego o z grubsza owalnym kształcie, zamykającego niewielki dziedziniec. W ciągu muru po południowo – zachodniej stronie usytuowano smukłą, cylindryczną wieżę o wysokości około 32 metrów i średnicy 6-7 metrów. Pomimo niewielkich rozmiarów pełniła ona funkcję bergfriedu i prawdopodobnie zabezpieczała ciągnącą się wzdłuż południowego odcinka muru drogę dojazdową, umieszczoną w obszarze parchamu i zakończoną przed fosą budynkiem bramnym. Wieża nie znajdowała się więc nad przekopem, jak to zwykle praktykowano, lecz, podobnie jak w Českim Šternberku zajmowała skraj cypla. Jej dolna kondygnacja zawierała ciemną i wysoką komorę, pierwotnie dostępną po drabinie lub linie wyłącznie z góry. Piętro sklepiono kopułą, wyposażono w przedsionek w grubości muru z wejściem od strony dziedzińca i połączono z kolejną kondygnacją schodami, również osadzonymi w murze.
Główny, najstarszy budynek mieszkalny usytuowano we wschodniej części dziedzińca, naprzeciwko bramy i wieży, ale nietypowo w części czołowej zamku. Jako że został przez to wysunięty najdalej w kierunku fosy i potencjalnego zagrożenia, jego ściany otrzymały bardzo dużą grubość 2,5 metra, w najszerszym miejscu dochodzącą nawet do 3,5 metra. W przyziemiu o lekko trapezowatym rzucie budynek mieścił trzy pomieszczenia, podzielone również masywnymi ścianami o grubości 2,5 metra. Wyżej znajdowała się jeszcze co najmniej jedna, a zapewne dwie kondygnacje. Całość była budowlą wyjątkowo masywną, co spowodowało wyraźną dysproporcję między smukłą wieżą a częścią mieszkalną.
W latach 60-tych lub 70-tych XV wieku doszło do znaczącej rozbudowy zamku, zwłaszcza do powiększenia jego przestrzeni mieszkalnej. Od strony północnej do starego pałacu dobudowano nowe skrzydło, wystające w większości poza obwód obronny. Zabezpieczono je od północy nowym, zewnętrznym, niższym murem. Kolejny budynek wzniesiono po stronie południowej, tuż nad nadrzeczną skarpą. Południowa kurtyna głównego muru obronnego została zburzona, co połączyło południowe międzymurze z centralnym dziedzińcem. W ten nietypowy sposób całkowicie zmieniono drogę dojazdową do zamku. Stary budynek bramny przestał funkcjonować, a wjazd na dziedziniec poprowadzono wzdłuż nowego zewnętrznego obwodu po stronie zachodniej i północnej, gdzie międzymurze dodatkowo zabezpieczono trzema poprzecznymi ścianami z portalami bramnymi i czworoboczną wieżą bramną po stronie północno – wschodniej. Ponadto utworzono drugą bramę w części zachodniej, przypuszczalnie osadzoną w niskim budynku z przejazdem w przyziemiu.
Północny odcinek XV-wiecznego muru obronnego wzmocniony został dwiema z grubsza półokrągłymi basztami, wysuniętymi przed lico muru i otwartymi od strony wewnętrznej (zachodnia baszta miał nieregularny kształt, z dłuższą zachodnią ścianą tak skierowaną, aby lepiej chroniła krańca skalistego cypla, natomiast wschodnia baszta była bardziej płaska, ponieważ została wzniesiona na stromym zboczu). Sam mur w sąsiedztwie baszt nie był zbyt gruby, gdyż jego szerokość wahała się od 0,9 do 1,2 metra. Północno – wschodnia wieża bramna była zdecydowanie wyższa od obu baszt, ale leżała na nieco niżej położonym terenie. W jej przyziemiu znajdował się większy przejazd dla wozów i konnych oraz mniejsza furta dla pieszych.
W pierwszej ćwierci XVI wieku z powodu zawalenia starego XIII-wiecznego budynku mieszkalnego, przystąpiono do kolejnych prac budowlanych. Wzniesiono wówczas późnogotycki tak zwany Mały Pałac, który wbrew nazwie był dużym, przeszło 40-metrowej długości budynkiem, częściowo podpiwniczonym, wyżej o trzech kondygnacjach, wzniesionym po stronie północnej rdzenia zamku, między innymi na miejscu skrzydła północnego z XV wieku. W jego elewacji południowej usytuowano czworoboczną wieżyczkę mieszczącą klatkę schodową. Następnie wzniesiono drugi podłużny budynek przy zewnętrznej elewacji południowo – zachodniej kurtyny muru. Jako iż znajdował się on tuż nad nadrzeczną skarpą, jego elewację zewnętrzną zaopatrzono w liczne wykusze. Trzeci, najmniejszy budynek wzniesiono w zachodnim łuku dawnego XIII-wiecznego muru, tuż przy cylindrycznej wieży.
Stan obecny
Obecny wygląd zamku jest wynikiem bardzo długiego procesu budowlanego, który znacząco zmienił jego pierwotny układ przestrzenny, ale nie odbiega mocno od stanu ze schyłku średniowiecza. Zabudowania zachowały się do dnia dzisiejszego w formie, jaką nadały im wielokrotne przebudowy prowadzone w okresie renesansu, baroku i w XIX stuleciu. Niestety zatarły one cechy gotyckie i usunęły wiele ze średniowiecznych detali architektonicznych. Ponad dachami późniejszej zabudowy wciąż przebija się smukła wieża dawnego bergfriedu z XIII wieku. Z najstarszej zabudowy przetrwało też przyziemie wschodniego budynku, natomiast jego wyższe piętra zostały przebudowane w okresie renesansu i zachowały jedynie południowe i wschodnie ściany. XIII-wieczne mury łączące budynek z wieżą i wyznaczające najstarszy rdzeń zamku zanikły całkowicie. W dużym budynku z pierwszej połowy XVI wieku (tzw. Mały Pałac) od strony dziedzińca widoczne są cztery późnogotyckie portale i kilka oryginalnych okien, lecz wnętrza zmodernizowano w okresie nowożytnym (wtedy też dostawiono arkadową loggię do wieżyczki schodowej). Dla turystów zamek otwarty jest od maja do końca września w każdy dzień poza poniedziałkami oraz w kwietniu i październiku w soboty i niedziele.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Praha 2009.
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Dodatky, Praha 2002.
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Dodatky 2, Praha 2005.
Hrady, zámky a tvrze v Čechách, na Moravě a ve Slezsku. Východní Čechy, t. VI, red. Z.Fiala, Praha 1989.
Neubauerová N., Historický vývoj hradu Ledeč nad Sázavou, Hradec Králové 2025.
Záruba F., Počátky šlechtických hradů v Čechách, Plzeň 2025.