Landštejn – zamek

Historia

   Terytorium na którym powstał zamek (Vitorazsko), było obszarem spornym między Czechami a Austrią. Zostało ono w 1179 roku przydzielone przez cesarza Fryderyka Barbarossę Austrii. Z inicjatywy hrabiów Raabs i Zöbing rozpoczęła się wówczas kolonizacja okolicznych ziem, dla ochrony i administracji których wzniesiono zamek i osadę  Markl (Pomezí). Był to okres wzajemnych napadów i plądrowania po obu stronach granicy, w trakcie których, prawdopodobnie na początku XIII wieku, Przemyślidzi wznieśli po swojej stronie granicy zamek Landštejn, jako przeciwwagę dla austriackiego Pomezí. Miało to miejsce najpóźniej po 1222 roku, kiedy zmarł margrabia morawski Władysław i zarząd tych ziem przeszedł bezpośrednio pod króla Przemysła Ottokara I. Z pewnością stał już w 1231 roku, kiedy to wspomniano w źródłach burgrabiego zamku Hartlieba z Landštejna. Konflikty czesko austriackie zakończył dopiero w 1253 roku ślub króla Przemysła Ottokara II z Małgorzatą Babenberg, córką księcia Austrii Leopolda VI Sławnego.
   Od około 1259 roku panem na Landštejnie był Oldřich z możnego rodu Vítkovców, nie wiadomo jednak w jaki sposób wszedł w jego posiadanie. Być może najpierw pełnił funkcję kasztelana, a później zamek przejął na własność prywatną. Kolejni osiedleni tu członkowie rodu przejęli miano panów z Landštejnu. Spośród nich w latach 1261-1282 odnotowano Sezemę z Landštejna, a między 1302 a 1311 Vítka z Landštejna, syna Ojířa z Lomnicy. Należeli oni do czołówki czeskiej szlachty. Kolejnym przedstawicielem rodu był Vilém z Landštejna, burgrabia zamku Hluboky, własciciel Třeboňia, Lomnicy i Novégo Hradu. Znalzał się on po stronie opozycji niezadowolonej z rządów króla Jana Luksemburczyka. Z tego powodu władca w 1317 roku wyprawił się zbrojnie na Landštejn, lecz zamku nie zdobył, a jedynie spustoszył okoliczne tereny. Wkrótce doszło do pojednania z Vilémem, lecz musiał on odtąd na czas swego życia dzierżyć Landštejn na zasadzie lenna, służąc królowi wraz z pocztem w wyprawach wojennych. W kolejny konflikt wszedł Vilém z Jindřichem z Hradca. Dotyczył on zmiany przebiegu szlaku handlowego z Austrii do Czech, który do tamtego czasu ciągnął się przez Landštejn, zapewniając znaczne dochody Vilémowi i jego krewnym. Jindřich doprowadził do zmiany jego kierunku na Bystřice, co sprowokowało wojnę, a ostatecznie pojedynek pomiędzy głowami rodów. Zakończył się on ciężką raną dla Viléma z powodu której wkrótce zmarł w 1356 roku. Majątek przejął jego syn, Litold z Landštejna, lecz już w 1369 roku zamek był w posiadaniu króla Wacława IV.

   W 1381 roku król przekazał zamek na zasadzie lenna pochodzącemu ze Styrii Konradowi Krajíř z Krajku, najwyższemu królewskiemu ochmistrzowi (hofmeister). Jego syn i następca na Landštejnie, Lipold, podczas wojen husyckich stał po stronie katolickiej. W 1420 roku wraz z Albrechtem Habsburgiem bezskutecznie oblegał Tábor, w zamian za co słynny husycki wódz Jan Žižka podbił Nová Bystřice, w którym schwytał żonę i dzieci Lipolda. Obległ również rozbudowany i wzmocniony przez Lipolda zamek Landštejn, jednak nie ma pewności czy został on zdobyty.
   Po śmierci Lipolta w 1446 roku Landštejn przejął jego syn Volfgang, co ciekawe zwolennik umiarkowanego skrzydła husyckiego. Podczas wojny domowej w Czechach w latach 60-tych XV wieku zamek został przez niego ponownie przebudowany, tym razem w stylu późnogotyckim. Prace nad rozbudową kontynuowali także kolejni przedstawiciele rodu Krajířów, dzierżący warownię aż do 1579 roku. W okresie tym nabrała ona cech renesansowych, zwiększających wygodę i komfort zamieszkiwania. Ostatnia dziedziczka rodziny, Anna Roupovská, sprzedała Landštejn Štěpánovi z Einzingu. Kolejni właściciele zmieniali się dość często, a zamek zaczął tracić na znaczeniu.
   W okresie wojny trzydziestoletniej ówczesny właściciel Landštejnu, Gottfried Neumayer, stanął po stronie czeskich powstańców i umieścił na zamku zbrojny garnizon. Z tego powodu w 1618 roku cesarski dowódca hrabia Henri Duval Dampierre próbował zdobyć warownię, jednak pomimo posiadania 6000 żołnierzy, sztuka ta nie udała mu się. Więcej szczęścia miał rok później jego następca, hrabia Buquoy, który zmusił wygłodzoną załogę zamku do poddania się. Landštejn został skonfiskowany i sprzedany zwolennikom Habsburgów, braciom Maximilianowi i Ferdinandowi Mohr z Lichtenegge. Po wojnie właściciele majątku i zamku zmieniali się nadal; w latach 1685 – 1846 posiadała go rodzina Hebersteinów, a po nich w latach 1846 – 1945 ród Sternbachów. Sam zamek jednak niestety w 1771 roku spłonął od uderzenia pioruna i pozostał od tamtej chwili w formie częściowej ruiny.

Architektura

   Zamek został zbudowany na szczycie długiego grzbietu, w miejscu usianym granitowymi skałami. Kształt wzniesienia uwarunkował podział zamku na część górną i dolną. Ta pierwsza oparta została na najwyższym punkcie wzniesienia, gdzie w linii prostej usytuowano wieżę z kaplicą, budynek mieszkalny i główną, masywną wieżę czworoboczną, do których dochodził opadający nieco niżej pięcioboczny obwód murów obronnych. Całość usytuowano na skraju głębokiej, wykutej w skale fosy, otaczającej wraz z ziemnym wałem cały zamek. Wszystkie jego elementy wzniesiono z łamanego kamienia, a wieże w narożach dodatkowo wzmocniono większymi kwadrami.
   Duża czworoboczna wieża była w pełni dopasowana do celów obronnych i strażniczych. Powstała ona na podstawie prostokąta o bokach 11 x 13,5 metra, a grubość jej murów dostosowano na każdej ze stron w zależności od potrzeby (na zewnętrznych bokach, na południu i na wschodzie mierzy 3,8 metra grubości, po stronie zwróconej w stronę dziedzińca 3 metry, a od strony północnej, gdzie styka się z domem mieszkalnym, tylko 2,7 metra). Wysokość je sześciu kondygnacji dochodziła do ponad 36 metrów. Jedyne wejście usytuowano od strony dziedzińca, około 7,5 metra nad cokołem. Ściany wieży zostały przełamane tylko wąskimi otworami szczelinowymi na dwóch ostatnich piętrach, dwoma obok siebie na południu i dwoma, jeden nad drugim, po stronie wschodniej. Tam też, na samej górze umieszczono wykusz latrynowy.
   Druga wieża, nieco niższa, lecz równie masywna, została usytuowana po stronie północnej. Ponieważ umieszczono w niej kaplicę, która jako obiekt sakralny musiała być zorientowana na wschód, wieża została wzniesiona pod nieco ukośnym kątem i w planie zbliżonym do rombu o wymiarach 11 x 13 metrów. Jej mury są nawet grubsze niż u wieży głównej, ponieważ po zewnętrznych stronach dochodzą nawet do 4 metrów. Pozostałe dwa boki są o jeden metr cieńsze. Przyziemie wieży znalazło się na wysokości 1,5 metra ponad dzisiejszym poziomem dziedzińca, a na piętrze umieszczono kaplicę z nawą sklepioną kolebkowo i apsydą zwieńczoną konchą. W zachodniej części nawy znalazła się empora, także sklepiona kolebkowo. Obie części oświetlane były pojedynczymi małymi oknami: nawa od północy, apsyda w osi nad kamiennym ołtarzem. Cała kaplica pierwotnie pokryta była ściennymi polichromiami. Pod emporą kaplicy znalazł się kwadratowy otwór w podłodze z rowkiem na właz, który był jedynym wejściem do podziemnej, sklepionej przestrzeni, wykutej w głąb granitowego podłoża. Prawdopodobnie był to rodzaj schowka na kosztowności, a nie wiezienie. Z samej empory schody umieszczone w grubości muru prowadziły na kolejną kondygnację, której portal wychodził na drewniany ganek obrońców na wschodniej kurtynie muru, zawieszony na wspornikach ściennych między dwiema wieżami. Drugie piętro wieży oświetlało okno od strony północnej i drugie w ścianie wschodniej. Zwieńczenie miało formę drewnianego, płaskiego stropu. Oba górne piętra służyły celom mieszkalnym.

   Przestrzeń między wieżami wypełnił główny budynek mieszkalny – pałac. Składał się on z piwnicy, przyziemia, dwóch pięter i poddasza. Na parterze nie było okien. Jego pierwotny poziom określają otwory po belkach stropu na poziomie piwnicy i około 1 metr wyżej niż spód wielkiej wieży, która znajdowała się na najwyższym punkcie terenu i nie była podpiwniczona. Na drugim piętrze pałacu znajdowała się duża sala z kominkiem i ze sporym romańskim oknem w pobliżu wielkiej wieży. Podłoga empory w kaplicy leżała gdzieś pośrodku wysokości pierwszego piętra pałacu, była więc dostępna z dwóch pięter budynku mieszkalnego jedynie po schodach. Poziom drugiego piętra określa zachowany portal w wielkiej wieży, najwyraźniej drewniany ganek na murze łączył wszystkie trzy główne elementy zamku. Poddasze pałacu prawdopodobnie dostępne było z poziomu piętra wieży ponad kaplicą, przez romański, niewielki portal.
   Zachodnią część zajmował pięcioboczny dziedziniec otoczony murami o aż 3 metrowej grubości. Wejście do niego umieszczono po stronie południowej, tuż przy głównej wieży, która flankowała i górowała nad bramą. Wjazd był zwykłym portalem w murze, wychodzącym na drewniany, zapewne zwodzony most przerzucony ponad fosą. Dochodził on do ziemnego wału zwieńczonego palisadą bądź częstokołem, który w późniejszym okresie zastąpiono kamiennym murem parchamowym.
   Przystawienie pałacu do wieży ujawnia jego południowo niemieckie lub austriackie wpływy architektoniczne. Charakterystyczny jest fakt, iż główna wieża pomimo olbrzymich rozmiarów nie posiadała cech mieszkalnych, natomiast obronno-mieszkalno-sakralne funkcje spełniała wieża z kaplicą, element często spotykany w zamkach bawarskich, choć tam raczej nie umieszczano apsyd w przestrzeni wież, a kaplice były niejako osobną przestrzenią.

   W XIV wieku brama na główny dziedziniec została przeniesiona do kurtyny zachodniej, a na miejscu starego wjazdu wzniesiono nową czworoboczną wieżę, wysuniętą prawie w całości poza obwód muru obronnego. Pełniła ona oprócz funkcji obronnej, także mieszkalną. Jej wysunięcie przed obwód obronny może wskazywać, iż dziedziniec zamku był już wówczas cały zastawiony zabudową. Jeśli nie, to została ona utworzona najpóźniej w okresie rządów rodu Krajířów z Krajku. Były to podpiwniczone budynki, przystawione do wewnętrznych ścian murów.
   Prawdopodobnie w XV wieku zachodnie przedpole zamku zamknięto obwodem muru, wzmocnionym trzema półokrągłymi, otwartymi od wewnątrz basztami. Mur ten oraz baszty zwieńczono nieco anachronicznym już wówczas krenelażem. Po stronie północnej usytuowano budynek bramny, przez który droga wjazdowa prowadziła zarówno na dziedziniec zachodni, jak i na międzymurze, a następnie przez zachodnią bramę w głównym obwodzie obronnym na dziedziniec. W okresie tym zamek posiadał już mur parachamu, który zastąpił wcześniejsze obwarowania drewniano – ziemne. Od wschodu wzmacniały go dwie narożne, wieloboczne, posadowione na skałach baszty. Najwcześniej w latach 20-tych XVI wieku wzniesiono obwarowania otaczające zamek półkolem po stronie południowej, wschodniej i północnej, zaopatrzone w dwie półokrągłe basteje. W odróżnieniu od starszych, zwieńczonych krenelażem obwarowań zachodniego dziedzińca, nowy mur miał już ganek ze strzelnicami przystosowanymi do ręcznej broni ogniowej. W okolicach zewnętrznej bramy rozwinęła się wówczas zabudowa gospodarcza, taka jak kuźnia, piekarnia i stajnie, a zabudowa na zamku górnym otoczyła dziedziniec z wszystkich stron.

Stan obecny

   Landštejn jest obecnie jednym z najlepiej zachowanych zamków romańskich na terenie Czech. Przetrwała w całości główna wieża – bergfried, jak i pozbawiona najwyższej kondygnacji wieża z kaplicą. Niestety z romańskiego pałacu widoczna jest jedynie ściana wschodnia, pozostała część została gruntownie przebudowana już w XVI wieku. Zabudowę uzupełniają elementy gotyckie: czworoboczna wieża południowa, mur parchamu, obwarowania zachodniego dziedzińca oraz renesansowe: zewnętrzny budynek bramny, czy obwarowania po stronie północnej, południowej i wschodniej.  Zamek udostępniony jest do zwiedzania codziennie od 1 kwietnia do 30 października.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Praha 2009.

Hrady zamky a tvrze v Cechach na Morave a ve Slezsku, red. Fiala Z., Jizni Cechy t.V, Praha 1989.
Menclová D., České hrady, Praha 1972.