Historia
Najstarsza obronno – mieszkalna budowla w Kvasicach, siedziba rodu Benešoviców, prawdopodobnie założona została około połowy XIII wieku. Pierwszym członkiem rodziny piszącym się z Kvasic był niejaki Ondřej w 1248 roku. Następnie z przydomkiem takim pojawił się w 1269 roku Milota, prawdopodobnie bratanek Ondřeja, ważny dworzanin króla Przemysława Ottokara II. Jednakże Milota tytułował się z Kvasic tylko raz i później rezydował na zamku w Dědicach. Prawdopodobnie około połowy XIV wieku Beneš z Benešova lub być może jego synowie Milota i Budiš z Benešova, ufundowali w Kvasicach nowy, gotycki zamek. Bracia dzierżyli majątek wspólnie, ale prawdopodobnie w 1358 roku podzielili go, przy czym Kvasice przejął Milota. W tym samym roku Milota i Budiš zawarli umowę zapewniającą wzajemne dziedziczenie.
Zamek w Kvasicach odnotowany został w źródłach pisanych w 1365 roku, kiedy Milota z Benešova zapisał wiano dla swojej żony Alžběty. Po śmierci Miloty Kvasice odziedziczyli jego synowie Beneš i Budiš, którzy podzielili między siebie majątek na początku lat 80-tych XIV wieku. Kvasice należały odtąd do Beneša, ale przynajmniej początkowo na kvasickim zamku rezydowali obaj bracia, co zapewne przyczyniło się do jego pierwszej rozbudowy. Na dużą skalę zabudowań mieszkalnych zamku, wskazywałby przekaz z 1406 roku, kiedy to Beneš zapisał wdowią rentę dla swojej żony Eliški z Cimburka. Oprócz określonych dochodów, otrzymała ona również na zamku osobną siedzibę („sessionem solam in municione Quassicz”).
Na początku lat 20-tych XV wieku, od dziedziczki Anny z Benešova i Kvasic zamek kupił Jan Kužel z Žeravic. Przypuszczalnie w jego czasach budynek odniósł pierwsze zniszczenia, spowodowane domniemanym, ale nie potwierdzonym przez przekazy pisemne najazdem wojsk husyckich w 1423 roku, albo późniejszymi walkami czesko – węgierskimi za Jiříego i Václava Kuželów. Być może konieczność odbudowy wpłynęła na przeprowadzone w drugiej połowie XV wieku oraz na przełomie XV i XVI wieku późnogotyckie przebudowy zamku. Przebiegały one w kilku fazach, zapewne także w związku ze wzrostem wymagań mieszkaniowych nowych właścicieli, wpierw rodziny Kuželów, a następnie w XVI wieku rodu Šternberków. W ręce tych drugich zamek przeszedł w 1511 roku, po czteroletnim okresie, w którym Kvasice należały do Hynka Bočka z Kunštátu.
W drugiej połowie XVI wieku, przebudowa zamku prowadzona przez nowych właścicieli, panów z Ludanic, doprowadziła do jego przekształcenia we wczesnorenesansową rezydencję, jeszcze o cechach obronnych. W 1548 roku, Kvasice nadane zostały Janowi starszemu z Ludani, natomiast w 1574 roku Havlowi Kurovskiemu z Vrchlabí. W 1643 roku miasto i zamek zostały poważnie zniszczone przez najazd szwedzki, przez co ówczesny właściciel Kvasic, hrabia Jan z Rottalu, zmuszony był przeprowadzić gruntowny remont swej siedziby. Barokowe przebudowy kontynuowano w XVIII stuleciu. W 1820 roku zlikwidowano pozostałości fortyfikacji, a w 1840 roku zamek przebudowano w stylu klasycystycznym. Następnie w latach 1857-1858 odnowiono elewacje zewnętrzne i wewnętrzne. W 1952 roku dawny zamek przekształcono w dom spokojnej starości, wprowadzając liczne zmiany użytkowe w jego wnętrzach. Ostatnie większe zmiany miały miejsce pod koniec pierwszej dekady XXI wieku, wraz z objęciem zabytku przez instytucje społeczne.
Architektura
Zamek zbudowany został wraz z osadą na terasie, wyniesionej ponad zalewisko rzeki Moravy, płynącej po stronie wschodniej i zasilanej mniejszym ciekiem wodnym od północy. Najstarsze zasiedlenie mogło być skoncentrowane w zachodniej części Kvasic, w pobliżu kościoła Wniebowzięcia Marii Panny, ale w XIV wieku znaczenie zyskała wschodnia część osady, gdzie powstał niewielki, trójkątny rynek, związany z traktem do Kroměříža. Plac rynkowy, położony był nad rozlewiskiem rzeki i dostępny z kościoła prostą, lekko opadającą ścieżką. W stronę południową wybiegała z niego droga ku przeprawie przez Moravę, a w kierunku wschodnim ku miejscu, gdzie na skraju terasy założono gotycki zamek. Pierwotnie mógł on być otoczony nie tylko głównym korytem rzeki, ale i korzystał z bocznej odnogi Moravy. Od północy i zachodu do zamku przylegało gospodarcze podzamcze o drewnianej w średniowieczu zabudowie.
Zamek zbudowany został na planie czworoboku o trapezowatej formie o wymiarach około 35 x 31 x 42 x 32 metrów, przy czym najdłuższy był bok wschodni powyżej doliny zalewowej rzeki. Obwód utworzony został przez mur o grubości około 1,8 metra i znacznej wysokości sięgającej około 10 metrów. Ze względu na brak wieży, mur ten stanowił główny element obronny zamku. Jako materiał budowlany wykorzystany był nierównomiernie kładziony łamany piaskowiec, wiązany wapienną zaprawą. Nie wiadomo, czy narożniki były wzmocnione ciosanymi blokami, czy też utworzone z kamienia łamanego. Mur od strony wschodniej spoczywał na cokole o szerokości 25 cm, również wykonanym z kamienia łupanego. Prawdopodobnie zwieńczony był w koronie chodnikiem straży i blankowanym przedpiersiem (w fazie późnogotyckiej przedpiersie wykorzystano jako zewnętrzny mur obwodowy późnogotyckiego drugiego piętra zabudowań mieszkalnych). Brama wjazdowa na dziedziniec znajdować się mogła pośrodku ściany zachodniej lub w zachodniej części ściany północnej, a więc od strony osady i podzamcza. Poprzedzać ją musiał drewniany most przerzucony nad dookolną fosą, przed którą znajdował się jeszcze ziemny wał.
Najstarszy budynek mieszkalny zamku przystawiony był do północnej części wschodniego odcinka muru obwodowego. Wzniesiony na rzucie prostokąta, miał wymiary 16,7 x 7 metrów. Na najniższym poziomie w północnej części mieścił przykrytą drewnianym stropem piwnicę, z masywnymi belkami zaskakująco ułożonymi wzdłuż dłuższej osi pomieszczenia, czyli w kierunku północ – południe. Pod koniec XV wieku piwnica została podsklepiona kolebką z łamanego kamienia. Od początku była dostępna przez szyję schodową, umieszczoną wzdłuż północnego odcinka muru obronnego. Doświetlenie i wentylację zapewniał pojedynczy otwór szczelinowy w ścianie północnej oraz pojedynczy otwór od strony dziedzińca. W przyziemiu mieściły się dwa pomieszczenia, rozdzielone murowaną ścianką działową. Pierwotnie przykryte były płaskimi stropami, ale północne pod koniec średniowiecza podsklepiono kolebką. Piętro tworzyć mogła jedna duża sala reprezentacyjna, ewentualnie podzielona na mniejsze części drewnianymi ściankami.
Przypuszczalnie na początku lat 80-tych XIV wieku, w związku z zapotrzebowaniem na powiększenie przestrzeni mieszkalnej zamku, w północno – zachodniej części dziedzińca wybudowany został budynek, tworzący wąską przerwę o szerokości 3 metrów przed północnym odcinkiem muru obronnego (to pozornie nielogiczne rozwiązanie służyć mogło wykorzystaniem szczeliny do umiejscowienia zewnętrznych schodów na wyższe piętra budynku). Ze względu na znaczną grubość ścian wynoszącą około 2 metry, dom ten mógł być wyższy niż mur obronny i mógł mieć formę wieżową, być może zakończoną drewnianym lub szachulcowym najwyższym piętrem. Na poziomie najniższej kondygnacji wnętrze budynku podzielone było ścianą działową o około 1 metrowej grubości na dwa pomieszczenia.
W okresie późnego średniowiecza, w drugiej połowie XV wieku i na początku XVI wieku, do pierwotnego domu wschodniego od południa dostawiono mniejszy budynek o szerokości jedynie 4-4,5 metra, za sprawą którego całość osiągnęła całkowitą długość 30 metrów. Była to konstrukcja dwukondygnacyjna ponad podsklepioną piwnicą, zapewne nie wystająca ponad wysokość muru obronnego, podobnie jak wzniesione wówczas wąskie skrzydło zajmujące całą szerokość południowej części dziedzińca. W przedłużonej części skrzydła wschodniego w przyziemiu mógł się znajdować przejazd do furty wiodącej nad rzekę. W pierwszej połowie XVI wieku po jego północnej stronie dobudowano ryzalitowy aneks, być może o funkcji obronnej.
Na przełomie XV i XVI wieku na miejscu rozebranego budynku północno – zachodniego wzniesiono nowy, prostokątny budynek o orientacji północ – południe z dwupomieszczeniowym podziałem piwnicy. Dostęp do północnej komory piwnicznej zapewniała szyja schodowa ze sklepieniem kolebkowym, dobudowana do muru północnego dokładnie naprzeciwko starej szyi piwnicznej domu wschodniego (być może osadzono na nich drewnianą galerię łączącą piętra obu budynków). Komora południowa piwnicy miała osobne wejście z dziedzińca i otwór doświetlający od południa. Obie komory wtórnie, ale jeszcze w średniowieczu przykryto sklepieniami kolebkowymi, a następnie połączono portalem z odcinkowym zamknięciem. Parter budynku powielał układ na dwa pomieszczenia o mniej więcej równych rozmiarach. Piętro natomiast prawdopodobnie nie miało podziałów murowanych. W pierwszej połowie XVI wieku budynek północno – zachodni, wraz z przyległym krótkim skrzydłem zachodnim z około 1500 roku, został podwyższony o dodatkową kondygnację.
Stan obecny
Obecnie zamek jest w większości klasycystycznym budynkiem, czteroskrzydłowym, o trapezoidalnym rzucie, z wewnętrznym dziedzińcem o planie zbliżonym do prostokąta i wieżą nad bramą. Mury średniowieczne ukryte są pod nowożytnymi elewacjami, przede wszystkim na poziomie piwnic i przyziemia, przy czym pierwotny poziom dziedzińca był o ponad 1 metr niższy od obecnego, utworzonego przez stopniowe podnoszenie terenu i nowożytne przebudowy. Najstarsze zachowane detale architektoniczne pochodzą dopiero z okresu późnego gotyku (np. prostokątne okno w fazowanym ościeżu w skrzydle północnym, zewnętrzny portal w skrzydle zachodnim, otwór doświetlający piwnicę budynku wschodniego od strony dziedzińca).
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Hrady, zámky a tvrze v Čechách, na Moravě a ve Slezsku. Jižní Morava, t. I, red. Z.Fiala, Praha 1981.
Plaček M., Hrady a zámky na Moravě a ve Slezsku, Praha 1999.
Plaček M., Ilustrovaná encyklopedie moravských hradů, hrádků a tvrzí, Praha 2001.
Štětina J., Středověká podoba hradu v Kvasicích, „Průzkumy památek XXVII”, 2/2020.