Historia
Najstarsza wzmianka o Kvasicach zapisana została w dokumencie sporządzonym w 1141 roku na polecenie Jindřicha Zdíka, biskupa ołomunieckiego. Wieś podlegała wówczas kościołowi farnemu w osadzie Spytihněv i nie miała jeszcze własnej budowli sakralnej. Kościół w Kvasicach zbudowany został prawdopodobnie w drugiej połowie XIII wieku, zapewne przy wsparciu miejscowych właścicieli ziemskich z rodu Benešoviców. Również z ich fundacji około połowy XIV wieku przebudowane mogło zostać w stylistyce gotyckiej prezbiterium kościoła. W 1387 roku po raz pierwszy odnotowany został kvasicki pleban, niejaki Hanuš z Milékovic.
W 1422 roku husyci zdobyli pobliskie miasto Kroměříž, a gdy rok później wycofywali się do Czech przed wojskami biskupa ołomunieckiego Jana Železnego, oprócz Přerova mogli zaatakować Kvasice. Jeśli w 1423 roku doszło do najazdu, to kvasicki kościół najpewniej został wówczas spalony. Być może w ramach odbudowy świątynię poddano częściowej późnogotyckiej przebudowie, w trakcie której między innymi wstawiono większe okna maswerkowe. Jeśli prace naprawcze prowadzone były tuż po zakończeniu wojen husyckich, to ich fundatorem mógł być ówczesny właściciel Kvasic, Jan Kužel z Žeravic, ważny szlachcic na terenie ówczesnych Moraw.
W 1577 roku w architekturę kościoła wprowadzony został pierwszy znaczący wczesnonowożytny element w postaci renesansowej wieży. Najwyraźniej równocześnie z budową wieży, lub wkrótce potem, kościół został gruntownie odnowiony i udekorowany ornamentalnymi malowidłami ściennymi. Inicjatorem przebudowy i remontu był właściciel Kvasic, Kunata Kurovský z Vrchlabí, uhonorowany herbem z dedykacją i datą przy nowym wejściu do kościoła.
W 1643 roku miasto zostało splądrowane przez Szwedów, a w 1742 roku Kvasice zaatakowali Prusacy, którzy z Kroměříža prowadzili grabieżcze wypady. Jeszcze większa katastrofa nadeszła rok później, kiedy to Kvasice wraz z większością zabudowy zostały doszczętnie spalone. Wszystkie te wydarzenia zapewne miały wpływ na stan kościoła, dodatkowo po 1740 roku zdegradowanego za sprawą wzniesienia nowego kościoła barokowego bliżej centrum miasta. W 1867 roku średniowieczny budynek został wyremontowany, niestety bez poszanowania jego historycznych elementów, a dodatkowo już w 1899 roku zniszczył go pożar. Ostatni gruntowy remont zabytkowej budowli przeprowadzono w latach 90-tych XX wieku.
Architektura
Kościół zbudowany został na wzgórzu w zachodniej części Kvasic, być może w pobliżu najstarszej miejscowej rycerskiej siedziby mieszkalno – obronnej. Prawdopodobnie początkowo wokół niego zgromadzona była większość wiejskiej zabudowy mieszkalnej i gospodarczej, która po wybudowaniu w połowie XIV wieku zamku nad rzeką Moravą, przesunęła się w stronę wschodnią. Odtąd też kościół znajdował się na peryferiach osady, połączony z placem rynkowym długą ulicą zwaną Górną. Najbliższe otoczenie świątyni zajmował cmentarz, zapewne już w średniowieczu otoczony jakąś formą ogrodzenia zabezpieczającego przed zwierzętami.
Najstarszą część kościoła stanowiła prostokątna nawa, zbudowana ze starannie ułożonego i wyrównanego kamienia łamanego, do której od wschodu przylegało nieduże prezbiterium o nieznanej formie. Narożniki nawy wzmocnione zostały dokładniej opracowanymi blokami wykutymi z piaskowca, a proste elewacje rozdzielone otworami maczulcowymi po wykorzystywanych w trakcie budowy rusztowaniach. Wejście do wnętrza znajdowało się w zachodniej części ściany południowej, gdzie utworzono profilowany portal, przypuszczalnie o lekko ostrołucznym zamknięciu. Na wyższym poziomie najbardziej na zachód wysuniętej części południowej ściany nawy, znajdowało się kolejne wejście, prowadzące wprost do empory. Oświetlenie nawy zapewniały niewielkie okna z obłymi zamknięciami i obustronnymi rozglifieniami.
Około połowy XIV wieku na miejscu pierwotnego prezbiterium o nieznanej formie zbudowane zostało nowe, zamknięte wielobocznie i opięte przyporami, w osi lekko odchylone od nawy. Wzniesiono je również z łamanego kamienia, ale już z mniejszym przywiązaniem do tworzenia równych warstw i bez otworów maczulcowych. Mury gotyckiego prezbiterium przebito dużymi oknami ostrołucznymi, wypełnionymi dwudzielnymi maswerkami, najpewniej powstałymi w późniejszym okresie średniowiecza na miejscu mniejszych okien jednodzielnych z XIV wieku. Co najmniej jedno duże okno gotyckie wstawiono też w południowy mur nawy, celem lepszego oświetlenia jej wnętrza. Prawdopodobnie w trakcie gotyckiej przebudowy w zachodnią ścianę nawy wstawiono duży ostrołukowy i uskokowy portal z dominującym obłym wałkiem w profilu.
We wnętrzu prezbiterium założono sklepienie krzyżowo-żebrowe, którego kamienne, szeroko fazowane żebra o klinowym profilu oparto na małych, pozbawionych płaskorzeźbionej dekoracji, wielobocznych konsolach. W miejscu przecięcia żebra spięto okrągłym zwornikiem. W północno – wschodniej ścianie umieszczono wnękę wykonaną z jednego kawałka piaskowca, natomiast w północnej ścianie osadzono wnękę ujętą profilowanym obramieniem, z ostrołucznym zamknięciem i ślepym maswerkiem o trójlistnej formie. W archiwolcie wnęki umieszczono relief rodu Benešoviców, czyli zwiniętą strzałę. Po przeciwnej, południowej stronie w ścianie umieszczono wnękę na sedilia, zamkniętą ostrołucznie, z krawędziami wykonanymi z ciosów piaskowca. Obok niej umieszczony został portal wiodący do zakrystii.
Stan obecny
Do dnia dzisiejszego zachowała się XIII-wieczna nawa, gotyckie prezbiterium i renesansowa wieża. Obecna forma kościoła jest w dużym stopniu wynikiem zmian wprowadzonych w drugiej połowie XIX wieku i podczas purystycznej renowacji z lat 90-tych XX wieku, która próbowała częściowo przywrócić budynkowi wygląd z okresu średniowiecza. Zachował się portal południowy nawy, w dużej części poddany pracom rekonstrukcyjnym, a także uszkodzony zachodni portal nawy. Od północy widoczne jest jedno XIII-wieczne okno, od południa i wschodu okna gotyckie i późnogotyckie ze zrekonstruowanymi maswerkami. We wnętrzu prezbiterium zachowało się sklepienie wraz z systemem podtrzymywania, arkada tęczy, dwie wnęki ścienne, niedawno odkryta sedilia oraz skromne relikty ściennych malowideł.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Lanc M., Hřbitovní kostel Nanebevzetí Panny Marie v Kvasicích, Brno 2008.
Štětina J., Středověká podoba hradu v Kvasicích, „Průzkumy památek XXVII”, 2/2020.
Umělecké památky Moravy a Slezska J/N, red. B.Samek, t. II, Praha 1999.