Kutná Hora – klasztor Sedlec

Historia

   Klasztor w Sedlec został ufundowany w 1142 roku, jako pierwszy cysterski konwent na terenie Czech. Fundatorem który przekazał ziemie, przybyłym z bawarskiego Waldsassen mnichom, był Miroslav z możnego rodu Markvarticów. Według tradycji do tego przedsięwzięcia namówił go ołomuniecki biskup, Jindřich Zdík, mający dostać właśnie tutaj nocnego widzenia w trakcie podróży z Ołomuńca do Pragi.
   Klasztor początkowo nie był ani bogaty, ani nie cieszył się dużymi wpływami. Ciężkie chwile przeżywał zwłaszcza w okresie niepokojów po śmierci króla Przemysła Ottokara II w bitwie pod Suchymi Krutami w 1281 roku. Opat musiał wówczas, z powodu zbyt dużego ubóstwa, prosić kapitułę generalną zakonu o rozproszenie mnichów po innych konwentach. Polepszenie sytuacji nastąpiło pod koniec XIII wieku w okresie rządów opata Heidenreicha. W pobliskich górach odkryto wówczas bogate pokłady srebra. Klasztor zaczął czerpać zyski z kopalń, a także pobierał opłaty z domów, łaźni i młynów w rozwijającej się Kutnej Horze. Co więcej Heidenreich został jednym z doradców młodego króla Wacława II.
   W 1304 roku klasztor ucierpiał podczas oblężenia Kutnej Hory przez wojska Albrechta Habsburga. Bracia zostali zmuszeni do opuszczenia zabudowań klasztornych i przekazania ich na kwatery wojskowe. W okresie panowania Jana Luksemburskiego klasztor obciążono licznymi powinnościami. Ani późniejsza pomoc finansowa Karola IV, ani późniejsze wsparcie jego syna, Wacława IV nie powstrzymało pogłębiającej się zapaści finansowej. Ostateczny cios klasztorowi przyniosły wojny husyckie. W 1421 roku buntownicy zdobyli i spalili Sedlec. Jego mienie zostało rozkradzione, a ocalali mnisi uciekli do innych klasztorów. Częściowa restauracja nastąpiła w 1454 roku, kiedy kilku mnichów ponownie osiedliło się w zniszczonym klasztorze, jednak kościół przez kolejne dwieście pięćdziesiąt lat pozostawał niezadaszoną ruiną.
   Na początku XVIII wieku rozpoczęto wielką odbudowę i przebudowę klasztoru z inicjatywy ówczesnego opata Jindřicha Snopka, który powierzył prace Pawłowi Ignácemu Bayerowi, a następnie młodemu architektowi Janowi Blažejowi Santiniemu. Dokonał on rekonstrukcji w duchu tzw. gotyku barokowego. Odbudowany konwent nie przetrwał nawet stu lat, gdyż już w 1783 roku został zniesiony dekretem cesarza Józefa II. Zabudowania klasztorne przeszły na własność państwa i zaczęły pełnić funkcje świeckie. Kościół wykorzystywany był nawet przez pewien czas jako magazyn mąki, dopiero w 1806 roku świątynia zaczęła służyć za kościół parafialny.

Architektura

   Prawdopodobnie początkowo do około połowy XIII wieku mnisi mieszkali w tymczasowych zabudowaniach, a do liturgii wykorzystywali zbudowany w pierwszych latach po przybyciu (lub zastany, wzniesiony wcześniej) niewielki, jednonawowy, romański kościół emporowy z półkolistą apsydą po stronie wschodniej. W późniejszym okresie średniowiecza jego północną ścianę połączono z zabudową klasztorną.
   Gotycki kościół Wniebowzięcia Marii Panny i św. Jana Chrzciciela wzniesiono na przełomie XIII i XIV wieku. Powstała wówczas monumentalna czteronawowa świątynia na planie krzyża łacińskiego z transeptem i prezbiterium otoczonym wieńcem kaplic, łącząca zachodnioeuropejskie katedralne tradycje budowlane z formami architektury cysterskiej. Kościół otrzymał formę bazyliki z nawą główną wyższą niż dwie nawy boczne po stronie północnej i jedna nawa boczna po stronie południowej. Wewnętrzne lica ścian nawy głównej pierwotnie podzielone były wertykalnie na dziesięć sklepionych przęseł, a pionowo gzymsami na trzy części. W przyziemiu znajdowały się ostrołukowe arkady oparte na międzynawowych filarach, a środkowa część była gładką ścianą artykułowaną jedynie pionowymi służkami ciągnącymi się od filarów do wysokości ostrołukowych okien w części trzeciej, najwyższej. Na osi fasady zachodniej umieszczono główny portal wejściowy, a nad nim duże okno zwieńczone ostrołukiem. Prezbiterium otrzymało trzy nawy z szerszą nawą środkową. Jego sklepienia opierały się na prostych służkach lub ich wiązkach, a ściany podobnie jak w nawie podzielone były gzymsami na trzy pasy. W północnej ścianie transeptu umieszczono zdobiony roślinnym ornamentem portal prowadzący na przyklasztorne tereny. Sąsiadował on z kręconymi schodami w północno – zachodnim narożniku transeptu, które wieść musiały na poddasze lub górny ganek. Po przeciwnej stronie najpewniej znajdowały się portale którymi kościół skomunikowany był z zakrystią oraz z dormitorium klasztoru. Z transeptem stykał się również od wschodu ambit, w którym umieszczone były kaplice.
   Na południe od kościoła usytuowano zabudowania klasztornej klauzury oraz liczne budynki pomocnicze, otaczające w szczytowym okresie XIV wieku aż trzy dziedzińce. Na południowym – wschodzie i wschodzie znajdował się dom opata z jego prywatną kaplicą, szpital oraz budynek z pomieszczeniami dla gości. Ponadto w źródłach pisanych figurują wzmianki o piekarni, tkalni, oborach, chlewach i innych zabudowaniach gospodarczych. Całość otoczona była kamiennym murem przez który przepływał ważny dla funkcjonowania klasztoru kanał z wodą, zapewne połączony ze stawem po stronie zachodniej.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Foltýn D., Sommer P., Vlček P., Encyklopedie českých klášterů, Praha 1998.

Umělecné památky Čech, Moravy a Slezska, red. Poche E., t. I-IV, Praha 1977-1982.
Strona internetowa kralovskedilo.ktf.cuni.cz, Sedlec – Klášter cisterciáků.

Strona internetowa wikipedia.org, Kostel Nanebevzetí Panny Marie a svatého Jana Křtitele.