Kurdějov – kościół św Jana

Historia

   Początki kościoła w Kurdějovie sięgają prawdopodobnie pierwszej połowy XIV wieku, natomiast pierwsza pisemna wzmianka o nim pochodzi z 1350 roku. W 1465 roku zburzone zostało pierwotne prezbiterium, a na jego miejscu wzniesiono nowe, późnogotyckie. Na przełomie XV i XVI wieku miała miejsce kolejna późnogotycka przebudowa, prawdopodobnie zainicjowana przez panów z Lipy, w trakcie której około 1493 roku, wzniesiono masywną dzwonnicę oraz otoczono przykościelny cmentarz murem obronnym. Około 1500 roku zasklepiono nawę i wstawiono w nią emporę. Wzmocniono także obronność kościoła poprzez dobudowanie poddasza z otworami strzelczymi. W 1507 roku na północ od kościoła zbudowana została kaplica Wszystkich Świętych, a po południowej stronie karner, przy czym obie te budowle zostały włączone w obwód murów obronnych. Dodatkowo na przełomie XVI i XVII wieku wybudowano murowane, podziemne korytarze służące do ucieczki z prezbiterium.
   Kompleks kościelny zapewniał możliwość schronienia i obrony mieszkańcom wsi, którzy w XVII wieku byli celem serii najazdów plądrujących okoliczne ziemie wojsk. W 1605 roku okoliczne ziemie nawiedził nieduży zagon węgierskich powstańców Bocskaya, lecz obwarowania bardziej przydały się w 1663 roku w trakcie najazdu tatarskiego. Inna wzmianka o walkach pochodziła z 1704 roku, kiedy to Kurdějov został zaatakowany przez oddziały kuruców. W obu tych ostatnich przypadkach obrona kościoła była skuteczna, w odróżnieniu od najazdu wojsk księcia siedmiogrodzkiego Gábora Bethlena, które w 1623 roku splądrowały i spaliły wieś oraz uprowadziły w niewolę jej mieszkańców oraz walk z 1643 roku, kiedy to Kurdějov spustoszyli Szwedzi.
   Ostatnie poważniejsze modyfikacje kościoła miały miejsce w 1718 roku, kiedy w barokowym stylu powiększono niektóre okna i zasklepiono prezbiterium. W 1834 roku uszkodzony został dach dzwonnicy, który w trakcie naprawy został przebudowany, a podczas remontu kościoła w 1919 i 1936 roku dokonano drobnych modyfikacji. Generalna renowacja miała miejsce na początku lat osiemdziesiątych XX stulecia.

Architektura

   Kościół św. Jana wzniesiono na wzgórzu pośrodku wsi Kurdějov. Stał on w centrum, wzniesionego pod koniec XV wieku obwodu murów, o grubości około 0,9 – 1,1 metra i obecnej wysokości 3,5–4 metrów (pierwotnie z pewnością były nieco wyższe). Mury zaopatrzono od strony wewnętrznej w drewniane ganki dla obrońców, oparte na kamiennych wspornikach oraz przedpiersie, niegdyś o formie krenelażu lub pełnej ściany przeprutej otworami strzeleckimi (nie można wykluczyć, iż przedpiersie miało formę drewnianą). Całkowita długość obronnego pierścienia wynosiła około 105 metrów.
   Po stronie zachodniej w obwód murów włączono masywną, czworoboczną, początkowo wolnostojącą dzwonnicę z 1493 roku, która w razie oblężenia mogła pełnić rolę ostatniego punktu oporu. Otrzymała ona cztery kondygnacje o dzisiejszej wysokości 45 metrów, ze sklepionym krzyżowo parterem, który nie był z powodów obronnych połączony z wyższymi piętrami. Na pierwsze piętro można było się dostać zewnętrznymi spiralnymi schodami prowadzącymi do zadaszonego drewnianego ganku podtrzymywanego przez kamienne wsporniki. Wcześniej z nawy do wieży prowadziła prosta drewniana kładka o czym świadczą kamienne konsole wystające z zachodniej elewacji kościoła nad portalem wejściowym. Izba na piętrze wieży miała sklepienie kolebkowe i być może służyła też celom mieszkalnym. Kolejne, wyższe piętra dostępne były tylko po drabinach, przy czym na poziomie drugiego piętra przepruto duże ostrołukowe okna z maswerkami. Pierwotne zwieńczenie wieży miało formę obronnej galerii i narożnych wieżyczek.
   Od strony północnej pierścień obwarowań wzmacniała późnogotycka kaplica Wszystkich Świętych z początku XVI wieku. Służył ona jako kaplica cmentarna pierwotnego cmentarza, a ponadto jako baszta. Została wzniesiona na planie niedużego czworoboku z trójbocznym zamknięciem od wschodu, ścianami wzmocnionymi przyporami i wejściem w siodłowym portalu przy fasadzie zachodniej. Górna kondygnacja kaplicy została po stronie zewnętrznej zaopatrzona w drewniany ganek, osadzony na wydatnych, kamiennych konsolach. Wewnątrz parter tworzyła sala właściwej kaplicy ze sklepieniem sieciowym, którego żebra przechodziły gładko w mur, nie kończąc się na konsolach. Jej oświetlenie zapewniały dwa gotyckie okna z kamiennymi maswerkami, które oczywiście przepruto od strony dziedzińca. Nad nią znajdowała się kondygnacja obronna, zaopatrzona od strony polnej w kluczowe otwory strzelcze.
   Ostatnim elementem obronnym był zbudowany po stronie południowej karner. Składał się on z dwóch kamiennych, czworobocznych, przystawionych do siebie budynków, obu przykrytych sklepieniem kolebkowy. Oba powstały w okresie średniowiecza, choć w różnym okresie. Jeden z nich oryginalnie mógł być kaplicą św. Mikołaja. Pochodzenia późnogotyckiego może być także budynek plebani po stronie zachodniej.
   Kościół wzniesiono jako budowlę jednonawową z korpusem nietypowo poszerzonym po stronie północno – wschodniej płytkim ryzalitem. Po przeciwnej stronie wzniesiona została zakrystia, natomiast od wschodu prezbiterium. Jego pierwotny wygląd nie jest znany. Po 1465 roku roku otrzymał formę z wielobocznym zamknięciem i przyporami, pomiędzy którymi przebito duże ostrołukowe okna. Przyporami, z których część otrzymała rzeźbione kamienne znaki murarskie i herby, opięty był też cały korpus nawowy, przy czym cztery z nich usytuowano prostopadle do murów, a dwie narożne zachodnie ukośnie. Ukośne przypory wzniesiono również przy północno – wschodnim ryzalicie nawy.
   Pod koniec XV stulecia świątynię nadbudowano tworząc obronne poddasze z otworami strzelczymi. Główne wejście do świątyni wiodło przez portal w fasadzie zachodniej, lecz na przełomie XV i XVI wieku w osi elewacji południowej umieszczono drugi portal wejściowy. Otrzymał on bogato zdobioną formę ze zwieńczeniem w ośli grzbiet ponad którym wyrzeźbiono sterczyny i Chrystusa na krzyżu. Obok pierwotnie znajdowały się mniejsze posągi ukrzyżowanych przestępców.
   Wewnątrz kościoła nawa, pierwotnie przykryta płaskim drewnianym stropem, na początku XVI wieku została przykryta późnogotyckim sklepieniem gwiaździstym z żebrami spiętymi czterema zwornikami, zbiegającymi się na smukłe ostrosłupowe wsporniki (jeden otrzymał reliefową tarczę z herbem trzech skrzyżowanych ryb, innemu wspornikowi zadano zaś kształt głowy brodatego mężczyzny). W zachodniej części nawy na początku XVI wieku umieszczono emporę, opartą na dwóch filarach podtrzymujących trzy ostrołukowe arkady i parapet z ozdobnym maswerkiem. Wejście na nią wiedzie przez spiralne schody po północnej i południowej stronie.

Stan obecny

   Kościół św. Jana jest cennym przykładem wyśmienicie zachowanej późnogotyckiej obronnej świątyni, na której obwarowania składa się przetrwały do dziś karner, kaplica i wolnostojąca wieża. Szkoda jedynie, iż w okresie baroku przekształcona została część okien samego kościoła, a mur nie przetrwał na całym obwodzie. Wartość zabytku podnosi unikalna sieć podziemnych korytarzy, prawdopodobnie zbudowanych na przełomie XVI i XVII wieku. Wejście do nich możliwe jest z winiarni naprzeciwko kościoła. Ze średniowiecznego wyposażenia świątyni zachowała się sześciokątna kamienna chrzcielnica z około 1495 roku oraz kamienna ambona z 1522 roku.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Babák J., Opevněný kostel v Kurdějově u Hustopečí, Brno, 2006.
Fišera Z., Opevněné kostely: v Čechách, na Moravě a ve Slezsku, t. 2, Praha 2015.

Strona internetowa kralovskedilo.ktf.cuni.cz, Kurdějov – Kostel sv. Jana Křtitele.
Strona internetowa toulkypocechach.com, Kurdějov – kostel sv. Jana Křtitele.