Historia
Góra na której wzniesiono zamek należała na początku XV wieku do benedyktyńskiego klasztoru w Opatovicach. Wcześniej, od końca XIII do początków XIV wieku funkcjonował na niej zamek, który w okresie wojen husyckich był już od długiego czasu ruiną. Ze względu na skalę założenia mógł on być fundacją królewską, przypuszczalnie powstałą z inicjatywy Przemysława Ottokara II pod koniec jego życia. Możliwe, że ten pierwotny zamek nie został nigdy ukończony ze względu na nagłą śmierć władcy w bitwie pod Suchymi Krutami i późniejszy wewnętrzny chaos w królewskie. Po przejęciu przez mnichów z Opatovic jego nieukończone zabudowania najpewniej porzucono.
W 1421 roku, w początkowej fazie wojen husyckich, klasztor został spalony przez Diviša Bořka z Miletína i jego oddział zbrojnych. Zapewne wkrótce potem, przy częściowym wykorzystaniu starych ruin i pochodzącego z nich materiału budowlanego, Diviš rozpoczął wznoszenie nowego zamku, jako iż dwa lata później pisał się już „z Kunětickiej Hory”. Zamek stanął w ważnym strategicznie rejonie. Kontrolował drogę prowadzącą wzdłuż Łaby na północ, na Jaroměř i Náchod, a dalej do Kłodzka i Śląska, oraz drogę prowadzącą na wschód na Vysoké Mýto i dalej na Morawy.
W 1423 roku Diviš Bořek z Miletína znalazł na swym zamku schronienie po przegranej bitwie z Janem Žižką. W następnych latach działał po stronie umiarkowanych husytów, a w 1434 roku brał udział w bitwie pod Lipanami po zwycięskiej stronie starcia. W jego wyniku katolicka i utrakwistyczna szlachta czeska rozprawiła się z taborytami i sierotkami z radykalnego skrzydła husytyzmu. Za swe zasługi Diviš otrzymał od cesarza Zygmunta Luksemburczyka Kuněticką Horę na własność, zaś po jego śmierci w 1437 roku, zamek przejęli jego brat Jetřich i syn Soběslav.
We wczesnych latach sześćdziesiątych XV wieku, po śmierci Soběslava, w bliżej nie znanych okolicznościach zamek przejął król Jerzy z Podiebradów i przeznaczył dla swych synów: Viktorína, Jindřicha, Hynka i Bočka. Po śmierci króla Jerzego w 1471 roku synowie podzielili majątek. Kunětická Hora przypadła wówczas Jindřichovi z Minsterberka, który przez kolejne paręnaście lat straszliwie się zadłużył, aż w 1491 roku musiał sprzedać zamek Vilémowi z Pernštejna. Vilém należał do najbogatszych i najpotężniejszych możnowładców w ówczesnych Czechach, dzięki czemu mógł rozpocząć wielką, późnogotycką przebudowę Kunětickiej Hory. Prace te kontynuował do lat czterdziestych XVI wieku jego syn Jan z Pernštejna. Dzięki temu zamek stał się jedną z najsilniejszych fortec w kraju, przystosowaną do walk z użyciem broni palnej.
Mniej wybitną jednostką był potomek Jana, Jaroslav z Pernštejna, który z powodu długów w 1560 roku musiał sprzedać zamek arcyksięciu Maksymilianowi Habsburgowi. Od tamtego momentu warownia zaczęła tracić na znaczeniu i podupadać. W trakcie wojny trzydziestoletniej, w 1645 roku, słabo obsadzony zamek zniszczyli Szwedzi, a po zakończeniu działań militarnych nie podjęto nawet jego napraw. W 1681 roku został on opisany jako opuszczony, jedynie w 1697 roku przeprowadzono renowację zamkowej kaplicy. W XIX wieku sytuację zrujnowanej Kunětickiej Hory pogorszyło wydobycie bazaltu ze zboczy zamkowej góry. Dopiero po 1900 roku z inicjatywy znanego czeskiego malarza, Mikoláša Alše, zaprzestano destrukcyjnych działań i podjęto pierwsze prace remontowe.
Architektura
Zamek z pierwszej połowy XV wieku, a także poprzedzający go zamek z końca XIII wieku, zbudowano na wyniosłym, bazaltowym grzbiecie samotnie usytuowanej góry, przewyższającej okoliczne równiny wysokością około 81,5 metrów. W odległości kilkuset metrów wzniesienie z trzech stron opływane było przez szeroki nurt rzeki Łaby oraz koryta jej licznych mniejszych dopływów i odnóg, które tworzyły podmokłe i zabagnione przedpole zamku. Nieco łatwiejsze podejście, pozbawione większych przeszkód wodnych, znajdowało się tylko od strony zachodniej. Tam jednak oraz od południa szczytowa partia góry zabezpieczona była wyjątkowo stromymi i wysokimi skalnymi skarpami. Z tego względu droga do zamku, zarówno XIII-wiecznego, jak i późnogotyckiego, wiodła łagodniejszymi zboczami północnymi.
Zamek w najstarszej fazie z przełomu XIII i XIV wieku składać się miał z dwóch budowli połączonych kurtynami muru obronnego: masywnego czworobocznego domu mieszkalnego we wschodniej części dziedzińca oraz usytuowanej na zachód od niej wieży cylindrycznej, ze względu na duże rozmiary być może także pełniącej funkcje mieszkalne, ale przede wszystkim służącej jako bergfried i chroniącej pobliską bramę. Wieża cylindryczna miała średnicę 14,8 metrów i bardzo dużą grubość muru, w przyziemiu wynoszącą około 4 metry. Budynek czworoboczny miał szerokość 11,5 metra i długość maksymalnie 16,6 metra. Mógł mieć formę wieżową, zwłaszcza jeśli część murowana była dodatkowo podwyższona piętrem szachulcowym lub drewnianym. Ponadto wzniesiony był w najwyższym miejscu zamku, otoczonym najbardziej stromymi skarpami.
Usytuowany na tym samym wzgórzu zamek Diviša Bořka, z powodu ukształtowania terenu otrzymał formę załamanego prostokąta o długości około 110 metrów i szerokości między 25 a 30 metrami. Jego zachodnią część tworzyło podzamcze, wschodnią natomiast reprezentacyjno – mieszkalny zamek górny, oddzielony od podzamcza szerokim przekopem (poprzeczną suchą fosą). Obwód murów poprowadzono krawędziami stoków wzgórza, z czworoboczną wieżą bramną na podzamczu po stronie północno – zachodniej, całą bryłą usytuowaną na terenie dziedzińca. Jako iż nie była ona poprzedzona fosą i nie była wysunięta w przedpole, otrzymała wzmocnienie w postaci przedbramia, z budynkiem bramnym w narożniku części czołowej (w ostatecznej formie rozbudowy zamku przedbramie to było piątą bramą, zaś wieża podzamcza bramą szóstą).
Budynek wjazdowy przedbramia posiadał sklepiony kolebką przejazd, dostępny przez szeroki, ostrołuczny portal ze sfazowanym obramieniem i zamykany jednoskrzydłowymi wrotami, które można było blokować ryglem osadzanym w otworze w murze. Przypuszczalnie na skutek rozbudowy, po południowej stronie przejazdu utworzono pomieszczenie z charakterystyczną triadą okien od strony zewnętrznej elewacji, typową dla ogrzewanych średniowiecznych pomieszczeń mieszkalnych. Po pokonaniu przejazdu bramnego, droga na terenie przedbramia zakręcała prawie pod kątem prostym, wzdłuż usytuowanej pod skosem kurtyny. Kurtyna ta, wraz z pozostałymi odcinkami murów przedbramia była stosunkowo cienka (0,9 metra grubości), zwieńczona krenelażem, przy czym mury na którymś etapie były podwyższane i wyposażane w nowy krenelaż. W narożnym miejscu załamania muru, gdzie przedbramie łączyło się ze ścianą podzamcza, utworzono w przyziemiu dwa rozglifione do wnętrza otwory strzeleckie dla ręcznej broni palnej.
Rdzeń zamku, umieszczony w najwyższym i najbardziej niedostępnym miejscu góry, uzyskał kształt zbliżony do kwadratu o boku długości około 30 metrów. Jego południowo – wschodni narożnik murów wzmocniono cylindryczną wieżą główną o średnicy około 9,5 metra. Najstarsza zabudowa mieszkalna zajęła północną część dziedzińca, w początkowym etapie dodatkowo chronioną od wschodu i północy głęboką, wykutą w skale fosą i ziemnym wałem. Zamek z początku XV wieku zaskakiwał nie tylko szybkością wzniesienia, ale i dużym rozmiarem, mającym zapewne na celu pomieścić na podzamczu liczne husyckie wojska wraz z wozami i zaopatrzeniem. Szybkie tempo prac budowlanych częściowo mogłoby wyjaśnić wykorzystanie starszych murów nieukończonego zamku z przełomu XIII i XIV wieku, choć Diviš nie wykorzystał reliktów masywnej wieży cylindrycznej, a budynek mieszkalny umieścił w nieco innym miejscu.
Na przełomie XV i XVI wieku Vilém z Pernštejna dokonał znacznej rozbudowy zamku. Starsze ziemne obwarowania rdzenia zamku od północy i wschodu zastąpiono zewnętrznym murem obronnym, który otoczył całe założenie, na północnym – zachodzie łącząc się z dawnym przedbramiem, a na południowym – wschodzie dochodzącym do murów podzamcza i stromej skarpy. Po stronie północnej, bardziej zagrożonej z powodu drogi wjazdowej, mury zostały nawet podwojone. Górowały one nad długą drogą wyjazdową, idącą północnym zboczem, pośrodku której umieszczono półokrągłą basteję, a w części wschodniej czwartą bramę. Dalsze prace prowadzone po 1537 roku przez syna Viléma, Jana, przedłużyły drogę wjazdową o północno – wschodni dziedziniec z murami wzmocnionymi czworoboczną basztą i budynkiem bramnym trzeciej bramy. Tam droga zawracała na zachód by ciasnym korytarzem przejść przez drugą i pierwszą bramę. Trzecia brama miała formę czworobocznego budynku do którego można było wejść zarówno przez furtę dla pieszych, jak i przez duży portal. Ich zwodzone mosty przerzucono ponad przekopem, gdzie opierane były na ceglanym filarze. Co ciekawe prawdopodobnie wszystkie mury szyj bramnych i bram wciąż zwieńczone były krenelażem, nieco archaicznym w drugiej ćwierci XVI wieku.
Ród Pernštejnów wzmocnił obronność Kunětickiej Hory również za sprawą budowy trzech wielkich, półokrągłych i kolistych bastionów armatnich. Dwa z nich znalazły się we wschodnich narożach zamku, a trzeci zabezpieczał od zachodu podzamcze. Dodatkowo mniejszy półokrągły bastion usytuowano we wschodniej części muru parchamu, tuż poniżej zamku górnego. W odróżnieniu od wcześniejszych murów z krenelażem, basteje Jana Pernštejna zostały zwieńczone zadaszonymi gankami straży o konstrukcji drewnianej lub szachulcowej, które zaopatrzone w dwa poziomy strzelnic do ręcznej broni palnej. Ich wyjątkowe rozmiary nie miały analogii na ziemiach czeskich, bowiem żadne inne wcześniejsze dzieła flankujące nie mogły się z nimi równać pod względem rozmiarów. Przypuszczalnie mogły powstać pod wpływem dzieł obronnych z terenu Saksonii (obwarowania miasta Wittenbergi) lub Śląska (Legnica). Zastosowano je też w innych zamkach dzierżonych przez Pernštejnów (Pardubice, Tovačov, Chlumec).
Na zamku górnym w początkach XVI wieku przebudowana została część mieszkalna. Przekształcono dwa górne piętra dawnego pałacu, które połączono zewnętrzną, okrągłą klatką schodową. Pierwsze piętro podzielono na trzy pomieszczenia z płaskimi stropami, oświetlone oknami, podobnie jak parter, od strony dziedzińca. Drugie piętro w całości zajęła pojedyncza, duża sala z płaskim, drewnianym stropem i kominkiem, oświetlana oprócz okien, dwoma wykuszami od wschodu i północy. Do południowej ściany zamku górnego dodano nowe skrzydło mieszkalne mające kształt litery L, połączone ze skrzydłem północnym za pomocą sklepionego krzyżowo przejazdu po stronie zachodniej. W ten sposób cała zabudowa zastawiła dziedziniec z trzech stron. Późnogotyckie skrzydło południowe w zachodnim narożniku w przyziemiu mieściło reprezentacyjną salę zwieńczoną sklepieniem gwiaździsto-sieciowym opartym na środkowym filarze. Także mniejsze pomieszczenia umieszczone przy cylindrycznej wieży przykryto wyszukanymi sklepieniami gwiaździstymi. Powyżej przyziemia znajdowały się jeszcze dwa piętra z płaskimi stropami oraz poddasze o konstrukcji szachulcowej. Komnaty na drugich piętrach północnego i południowego skrzydła połączył podsklepiony korytarz przy wschodnim murze.
Na terenie dolnej części zamku późnogotycka przebudowa powiększyła zabudowę o nowo powstałą kaplicę św. Katarzyny, wzniesioną na północnej ścianie obwarowań, na brzegu fosy oddzielającej podzamcze od zamku górnego. Jej czworoboczne, bardzo krótkie prezbiterium i podłużna nawa otrzymały sklepienia kryształowe. Zabudowę uzupełniły budynki gospodarcze i pomocnicze, które zostały przystawione do wewnętrznych elewacji murów obronnych podzamcza. Mniejsze budynki gospodarcze i studnię umieszczono również na niewielkim dziedzińcu pomiędzy trzecią a czwartą bramą.
Stan obecny
Obecnie na majestatycznym skalnym wzniesieniu obejrzeć można zamek górny z narożną cylindryczną wieżą główną i trzema częściowo przekształconymi skrzydłami zabudowy mieszkalnej, a także częściowo zrujnowane podzamcze, na którym wyróżnia się późnogotycka kaplica św. Katarzyny ze sklepieniem kryształowym i zdobionym laskowaniem portalem wejściowym. Spośród trzech wielkich bastionów w najlepszym stanie zachował się północno – zachodni. Niestety do poziomu przyziemia zdegradowane zostały mury licznych bram wzdłuż długiej drogi dojazdowej. Przetrwało jedynie północno – zachodnie dawne przedbramie, czyli późniejsza czwarta brama oraz wieża bramna podzamcza. Zamek udostępniony jest do zwiedzania, za wyjątkiem okresu od listopada do końca marca.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Praha 2009.
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Dodatky 2, Praha 2005.
Hrady, zámky a tvrze v Čechách, na Moravě a ve Slezsku. Východní Čechy, t. VI, red. Z.Fiala, Praha 1989.
Menclová D., České hrady, Praha 1972.
Noll J., Varhaník J., Příspěvek k poznání vnějšího opevnění Kunětické Hory (K otázce původní podoby pernštejských rondelových fortifikací), „Průzkumy památek XI”, 2/2004.
Plaček M., Skálová V., Šimeček P., Cumuli Lapidum. Hromady kamení. Hrady, hrádky a tvrze Pardubického kraje, Brno 2024.