Krnov – zamek Cvilín (Šelenburg)

Historia

   Zamek Cvilín został wzniesiony około połowy XIII wieku, jako iż po raz pierwszy wzmiankowany był w źródłach pisanych w 1253 roku. Był on wówczas w posiadaniu Jindřicha z Lobštejna, przydomkowi którego zawdzięczał swą drugą nazwę – Lobenštejn (Lobenstein). Jego lokalizacja umożliwiła kontrolę ważnego szlaku przez dolinę wzdłuż rzeki Opawy do Karniowa i dalej na Śląsk.
   W drugiej połowie XIII wieku zamek znajdował się w posiadaniu możnego rodu Benešoviców, jednak na skutek konfliktu podkomorzego i znojemskiego burgrabiego Beneša z królem Przemysłem Ottokarem II, został skonfiskowany przez Koronę. Gdy w 1269 roku król Przemysł Ottokar II utworzył księstwo opawskie, wydzielając z ziem margrabstwa morawskiego dzielnicę dla swojego syna z pozamałżeńskiego związku, Mikołaja, przypadł mu także Cvilín. W rękach opawskich i karniowskich Przemyślidów zamek pozostawał do 1474 roku, kiedy to został zdobyty przez wojska węgierskiego króla Macieja Korwina. Po odzyskaniu i przeprowadzeniu koniecznych napraw, dalej służył administracji księstwa karniowskiego, podległego już Maciejowi Korwinowi.
   W latach 1493-1521 Cvilín został przebudowany przez Jiříego z Šelnberka i Kostu (stąd trzecia nazwa zamku – Šelenburk). W 1523 roku Jiří sprzedał zamek margrabiemu brandenburskiemu Jerzemu Hohenzollernowi z Ansbachu, z inicjatywy którego w 1530 roku przeprowadzano dalsze prace remontowe. W kolejnych jednak latach warownia utraciła znaczenie. Prawdopodobnie ostatecznie opuszczono ją w pierwszej połowie XVII wieku.

Architektura

   Zamek zbudowano na niewielkim wzniesieniu jednego z wzgórz usytuowanych po zachodniej stronie silnie meandrującej rzeki Opawy. Wzniesiono go na planie zbliżonym do prostokąta o wymiarach 72 x 54 metry, wykorzystując część terenu zajmowanego przez grodzisko zbudowane przez ludność kultury pól popielnicowych i wykorzystywanego we wczesnym średniowieczu przez Słowian. Gród ten miał kształt owalu o wymiarach 400 x 900 metrów i rozciągał się po wschodniej stronie późniejszego zamku.
   Obwód murów zamku posiadał w planie 44,5 x 41,4/43,9 metra, 9 metrów wysokości oraz miejscami dochodził aż do 4 metrów grubości. Cieńsze były odcinki murów po bezpieczniejszej stronie północnej i zachodniej (około 3,2 metra), najgrubsze natomiast na południu, od strony drogi dojazdowej do zamku. Obwód masywnych murów głównych z trzech stron opinał zewnętrzny mur parchamu, otaczający zamek ze wszystkich stron poza odcinkiem północno – wschodnim. Szerokość parchamu wynosiła od 8 do 15 metrów na północnym – zachodzie, natomiast jego mur zewnętrzny charakteryzował się dużą grubością, po stronie czołowej (wschodniej) sięgającą nawet 3 metrów, zaś na innych odcinkach mającą około 1,6 metra. Masywny zewnętrzny mur parchamu został zastąpiony nieco cieńszym w trakcie odbudowy po zniszczeniach z 1474 roku (0,8 – 1,6 metra grubości), podobnie jak główny mur obronny, odbudowany w zredukowanej formie do szerokości około 2,5 metra. W okresie późnogotyckim międzymurze przedzielone zostało poprzecznymi ścianami na trzy osobne odcinki, przy czym każda z nich posiadała własny otwór bramny. Ich wąskie prześwity o szerokości 1,2 i 1,5 metra zapewne nie pozwalały na przedostawanie się wozów na główny dziedziniec (jedna ze ścian poprzecznych, usytuowana blisko południowego narożnika parchamu, mogła już funkcjonować w XIII/XIV wieku).

   Głównym i prawdopodobnie najstarszym elementem Cvilína była masywna, wolnostojąca, cylindryczna wieża o średnicy 14 metrów i bardzo wąskiej przestrzeni wewnętrznej (3,1 – 3,2 metra), pomniejszonej przez bardzo grube mury (aż 5,3 metra w przyziemiu). Bergfried ten zabezpieczał bramę rdzenia zamku oraz kontrolował drogę wjazdową przechodzącą przez międzymurze. W jego bezpośredniej bliskości, oraz w pobliżu czołowej kurtyny muru obronnego, z którą była połączona 2 metrowej długości poprzeczną ścianą, znajdowała się wykuta w skale studnia. Miała ona cylindryczny kształt o średnicy około 4 metrów, głębokość wykutą w skale na 18 metrów oraz otoczona była murkiem o szerokości 1,1 metra, zapewne podtrzymującym zadaszenie.
   Wewnątrz obwodu oprócz wieży głównej wzniesiono także dwa domy mieszkalne. Pierwszy (prawdopodobnie starszy), podpiwniczony, usytuowano w najbezpieczniejszym miejscu dziedzińca po stronie północno – zachodniej, drugi natomiast (późnogotycki) zajął całą długość kurtyny północno – wschodniej. Piwnica, a w zasadzie suterena starszego budynku była częściowo wyciosana w skalnym podłożu i zwieńczona sklepieniem kolebkowym. Wchodziło się do niej pochyłym korytarzem o szerokości 1,4 metra wprost z dziedzińca. W okresie późnego średniowiecza fragment dziedzińca w narożniku obok starego pałacu rozbudowano, tworząc trójprzestrzenny budynek o kształcie w planie litery L. Wejścia do nowej części umieszczono w kącie zabudowy, tak, iż prowadziły do dwóch skrajnych pomieszczeń w przyziemiu. Trzecie środkowe dostępne było jedynie po przejściu izby południowej. W jego wnętrzu znajdował się nietypowy kamienny filar, być może związany z wyposażeniem paleniska kuchennego lub pieca. Ogrzewana była również największa izba południowa, posiadająca w narożniku kominek.

   Budynek północno – wschodni był częściowo podpiwniczony, z dwoma najniższymi komorami na południu przykrytymi sklepieniami kolebkowymi. Wchodziło się do nich od strony dziedzińca poprzez murowany aneks z wąskim (1,8-2,2 metra) i długim, także podsklepionym korytarzem, dostawionym do fasady budynku. Oświetlenie piwnicy zapewniały pojedyncze wąskie otwory szczelinowe o szerokim rozglifieniu od strony wewnętrznej, przeprute w murze obwodowym zamku. Parter budynku podzielony został na cztery pomieszczenia. Południowe miało podobne wymiary do położonej niżej piwnicy. Pomieszczenie sąsiadujące z nim od północy miało formę dużej sali o wymiarach 11,3 x 6,4/6,8 metra, oświetlanej rozglifionym obustronnie małym okienkiem, przeprutym bardzo nisko nad podłogą. Trzecie pomieszczenie o wielkości 7,1 x 6,1 metra było dostępne z dziedzińca, natomiast w czwartym, północnym znajdowała się zaopatrzona w piec kuchnia. Nie ma pewności jak wysoki był budynek, przypuszczać jedynie można, iż posiadał jedno lub dwa górne piętra.
   Najstarszą bramę umieszczono pierwotnie w murze południowo – wschodnim, blisko narożnika. Wystawała ona przed lico muru formą czworobocznego ryzalitu, czy też niedużego budynku bramnego. We wnętrzu przejazdu zaopatrzona była w dół o wymiarach 3,4 x 2,8 metra, do którego zapewne chowała się część zwodzonego mostu w chwili jego podnoszenia. Brama wychodziła na międzymurze, którym przebiegała droga wjazdowa do rdzenia zamku. W trakcie odbudowy ze zniszczeń z 1474 roku, na skutek wzniesienia budynku północno – wschodniego, trzeba było przenieść bramę w nowe miejsce do kurtyny zachodniej głównego muru obronnego, pośrodku jej długości, gdzie otrzymała postać zwykłego portalu przeprutego w murze na około 2,7 metra szerokości i zamykanego dwuskrzydłowymi wrotami. Pomimo zmiany drogi do rdzenia zamku, zachowano kontrolę nad wjazdem masywnego bergfriedu. Przejazd bramny w zewnętrznym obwodzie murów, usytuowany w czworobocznej wieży bramnej, znajdował się po stronie południowej. Poprzedzona była ona drewnianym mostem osadzonym na kamiennych filarach: dwóch na dnie przekopu, jednym na kontrskarpie i półfilarem przy wjeździe na most. Mniejsza, boczna furta funkcjonowała w murze po stronie północo – zachodniej i najpewniej po dostawianych, drewnianych schodach wiodła do zachodniego parchamu. Jej odcinkowo zwieńczony portal, szeroki na 2,1 metra, został w późniejszym okresie przekształcony w okno.

   Zewnętrzną strefę obrony stanowiła szeroka sucha fosa wykuta w skalistym podłożu i ziemny wał. Szerokość przekopu z trzech stron wynosiła około 25 metrów, a na południowej i południowo – wschodniej części obwodu dochodziła nawet do 35 metrów szerokości, przy czym równe dno posiadało około 9-10 metrów szerokości. Kontrskarpy przekopu wzmocniono kamiennym licem, a przed nim usypano wspomniany wał, szeroki z każdej strony na 2 do 4 metrów, za wyjątkiem części południowej dochodzącej do aż 12 metrów. Poszerzenie obwałowań znajdowało się także po stronie północno – wschodniej, miało jednak tam związek z późnogotyckimi modernizacjami i utworzeniem działowej bastei. Szczególnie zabezpieczono zamek od strony dojazdowej ze wsi Úvalno (na południu), gdzie usypano drugi, niższy wał. Otaczał on półokręgiem nieduże podzamcze o nieznanej, lecz prawdopodobnie głównie drewnianej zabudowie. W dalszej odległości około 50 metrów, od strony Karniowa, utworzono kolejne dwa wały o długości około 25 metrów, zabezpieczające przedpole zamku.

Stan obecny

   Zamek przetrwał w formie ruiny z widocznymi fragmentami murów obronnych głównego obwodu oraz dolną częścią wieży cylindrycznej (największą w czeskiej części Śląska) i reliktami zabudowy mieszkalnej. Najwyższą wysokość zachowała kurtyna południowo – wschodnia, w dość dobrym stanie widoczna jest również północno – zachodnia część głównego obwodu murów. Wstęp na teren niezabezpieczonej budowli jest wolny.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Hrady zamky a tvrze v Cechach na Morave a ve Slezsku, red. Fiala Z., Severni Morava t. II, Praha 1983.
Kouřil P., Prix D., Wihoda M., Hrady českého Slezska, Brno – Opava, 2000.