Křivoklát – zamek

Historia

   Pierwsza informacja o Křivoklácie, wówczas jeszcze drewniano – ziemnym grodzie, pochodzi z 1110 roku, kiedy to książę Władysław I Przemyślida uwięził na nim swojego kuzyna, księcia ołomunieckiego Ottona II Czarnego. W 1241 roku obok nazwy czeskiej w źródłach zaczęła też funkcjonować nowa nazwa – Burglin. Być może zmiana ta wiązała się z przekształceniem pierwotnego grodu na zamek murowany, za co odpowiadać miałby król Przemysł Ottokar I. W każdym razie od tamtego czasu do końca średniowiecza warownia funkcjonowała pod nazwą Burglin, Burglins, Burgelin, często w połączeniu z nazwą Hrádek (“Hrádek alias Burglin“). Budowę kontynuował syn Przemysła, Wacław I, który często przebywał na zamku podczas wypraw łowieckich na okolicznych ziemiach. Křivoklát, obok zamku Týřov, był prawdopodobnie jego ulubioną rezydencją.
   Po śmierci Wacława I w 1253 roku rozbudowa zamku prawdopodobnie została wstrzymana na parę lat. Kolejne prace poświadczone są w okresie panowania Przemysła Ottokara II, który zamierzał przekształcić Křivoklát  w jedną z wiodących rezydencji królestwa czeskiego. Po przedwczesnej śmierci Przemysła w 1278 roku w bitwie pod Suchymi Krutami, znaczenie zamku zmalało. Wacław II nie poświęcał mu zbyt wiele uwagi, a w rok po wymarciu dynastii Przemyślidów, w 1307 roku zamek został nawet zdobyty przez Viléma Zajíca z Valdeka. Prawdopodobnie na skutek tego wydarzenia część zamku spłonęła, ślady zniszczeń odkryto bowiem w trakcie badań archeologicznych. W ręce monarchy Křivoklát  powrócił po śmierci Viléma w 1319 roku. Trzy lata wcześniej na zamku praskim wybuchł groźny pożar. Z tego powodu na Křivoklácie musiała szukać schronienia królowa Elżbieta Przemyślidka, żona Zygmunta Luksemburczyka, wraz z trójką dzieci. Był wśród nich późniejszy cesarz Karol IV, który w 1323 roku wyjechał z zamku do Francji. Gdy osiem lat później powrócił z ciężarną żoną Blanką z Valois, ta właśnie na Křivoklácie urodziła mu córkę Markétę, przyszłą królową Węgier. Na zamku wydano również wiele ważnych dokumentów, między innymi Maiestas Carolina, projekt czeskiego prawa ziemskiego, przygotowany w latach 1349-1353. W jego szóstym artykule Křivoklát został wymieniony jako jeden z sześciu niezbywalnych przez monarchę zamków.
   Křivoklát upodobał sobie Wacław IV (1378-1419), który spędził w nim lata młodości wraz ze swoim wychowawcą Burghardem. Między innymi w 1380 roku na zamku przyjmował  poselstwo króla Anglii Ryszarda III, proszącego o rękę siostry Wacława, Anny. Dokonał również na zamku wiele inwestycji, przebudowując bramę wjazdową na podzamcze, wznosząc zewnętrzny pas obwarowań czy pierwszy budynek budynek burgrabstwa.

   Gorsze lata dla zamku nastały za kolejnego władcy, Zygmunta Luksemburczyka. W 1422 roku Křivoklát został zniszczony przez wielki pożar, który wypalił wszystkie drewniane elementy warowni. Jeszcze w tym samym roku zrujnowany zamek przejęli husyccy prażanie, a w sierpniu 1422 roku odbił go Aleš Holický z Šternberka. W toku kolejnych działań zbrojnych zamek jeszcze dwukrotnie przechodził z rąk do rąk. Ostatecznie cesarz Zygmunt sprzedał go za 3960 kop groszy w dożywocie Alešowi Holickiemu, który dzierżył go do 1454 roku. Władysław Pogrobowiec zdołał wykupić Křivoklát, jednak zamek ne miał zbyt dużego znaczenia, ani za krótkiego panowania Władysława (zmarł w 1457 roku), ani w czasach Jerzego z Podiebradów.
   Dużą rolę w historii zamku miał okres panowania Władysława II Jagiellończyka. Z jego inicjatywy pod koniec lat 70-tych XV wieku podupadły zamek poddano wielkiej późnogotyckiej renowacji i przebudowie, która dotknęła większość zamkowej zabudowy. Prace te trwały aż do lat 20-tych XVI wieku, lecz od przełomu XV i XVI wieku przeznaczenie zamku zmieniło się drastycznie, gdyż zaczął być on wykorzystywany na miejsce odosobnienia dla więźniów stanu. Funkcję tą zakończył pożar z 1597 roku oraz kolejny z 1643 roku. Dodatkowo pięć lat później zajął go szwedzki generał Königsmark, którego garnizon okupował Křivoklát, aż do zakończenia wojny trzydziestoletniej.
   W 1658 właścicielami zamku zostali Schwarzenbergowie, a w 1685 panowie z Valdštejna. Oznaczało to koniec królewskiej zwierzchności nad Křivoklátem. Od 1733 roku zamkiem władali Fürstenberkowie, wykorzystując go głównie do celów gospodarczych. Między innymi założyli oni na podzamczu browar. W 1826 roku Křivoklát uszkodził ostatni z wielkich pożarów, jakie go nawiedziły od czasu powstania. Odbudowę rozpoczęto w 1880 roku z inicjatywy Karela Egona II z Fürstenberka, jednak prace ciągnęły się aż do 1921 roku. Brali w nich udział uznani architekci: Josef Mocker i Kamil Hilbert, znani miedzy innymi z ukończenia katedry św. Wita w Pradze. W 1929 roku Max Egon II Fürstenberg sprzedał Křivoklát państwu czechosłowackiemu za 118,5 mln koron.

Architektura

   Zamek wzniesiono na cyplu o zboczach opadających stromo w wąską dolinę potoku Rakovník. Jego wody otaczały zamek z trzech stron, pozostawiając wolny dostęp jedynie od wschodu. Część ta była jednak na tyle wąska i pochyła, iż droga dojazdowa do zamku musiała prowadzić od południa i przekraczać potok. Idąc stromym zboczem dochodziła do przekopu i od strony wschodniej prowadziła do południowej kurtyny murów obronnych, gdzie usytuowano bramę. Kształt wzniesienia podyktował trójkątny plan zamku górnego oraz trójkątny plan całego założenia wraz z podzamczem po stronie zachodniej.
   Najbardziej zagrożoną część zamku górnego wzmacniała potężna cylindryczna wieża o średnicy 12 metrów, grubości ścian w przyziemiu wynoszącej 2,9 metra i obecnej wysokości sięgającej 42 metrów. Usytuowano ją na skale we wschodnim narożniku zamku, gdzie mogła kontrolować drogę dojazdową i wąski pas terenu pomiędzy dwoma potokami. Ponadto ze względu na dużą przestrzeń wewnętrzną (około 6,2 metra średnicy), prawdopodobnie od początku pełniła również funkcję mieszkalną. W trakcie przekształcania drewniano – ziemnych obwarowań grodowych, z powodu szczupłości miejsca, wieżę ściśle połączono z murami obronnymi, tworzącymi po jej wschodniej części ostrogę z tarasem na wysokości piętra. Duża okrągła wieża mieszkalna była elementem dość nietypowym dla ówczesnej architektury Czech. Wzorów dla niej szukać można we francuskich donżonach Filipa Augusta.
   Po zachodniej stronie wieży wzniesiono trójskrzydłowy pałac zamykający wewnątrz niewielki, trójkątny dziedziniec. Spośród trzech skrzydeł, północne ukształtowało się najpóźniej, pierwotnie posiadało jedynie dwie zachodnie komory. Jego budowę po stronie wschodniej ukończono w czasach Przemysła Ottokara II, a całość przekształcono w czasach Wacława IV. Południowe skrzydło zostało oryginalnie podzielone w przyziemiu na sześć mniejszych kwadratowych komór z których dwie zachodnie były podpiwniczone, a środkowa później podzielona na dwie węższe sale ze sklepieniem kolebkowym. Pozostałe komory miały sklepienia krzyżowe, których żebra spajały drobne zworniki. Piętro było podzielone pośrodku przez poprzeczną ścianę na dwie części z których we wschodniej usytuowano kaplicę. Aby udając się do niej nie naruszać komnat królewskich, przed kaplicą umieszczono sklepioną sień wejściową, dostępną bezpośrednio z dziedzińca. Dla władców w kaplicy przeznaczono emporę, poniżej przy bocznych ścianach pierwotnie znajdowały się sedilia. W skrzydle zachodnim, oddzielającym zamek górny od położonego na zachodzie podzamcza, usytuowano 3 metrowej szerokości ostrołukowy przejazd bramny. Był on zwieńczony dwoma polami sklepienia krzyżowego, którego żebra opadając na służki, wraz z kolumnami podtrzymującymi trójlistne arkady, wydzieliły szereg bocznych sedili. Piętro zachodniego skrzydła zajmowała duża sala z końca XIII wieku o zaskakujących rozmiarach: 28 metrów długości, 8 metrów szerokości i 8,7 metra wysokości. Dzięki temu była ona jednym z największych świeckich pomieszczeń swej doby. Jej sufit składał się z czterech pół sześciodzielnego sklepienia z rzeźbionymi drewnianymi zwornikami w postaci herbów ziem, którymi władał król Przemysł Ottokar II. Zachodnią elewację tego skrzydła wzmocniono przyporami pomiędzy którymi umieszczono osiem gotyckich, dużych, ostrołukowych okien. W starszych częściach pałacu wciąż funkcjonowały niewielkie i wąskie, rozglifione okna romańskie. Najprawdopodobniej już w XIII wieku na dziedzińcu znajdował się arkadowy krużganek o szerokości około 3 metrów (tyle wynosiła początkowo długości północnego, nieukończonego skrzydła), który łączył dużą salę bezpośrednio z sienią wejściową kaplicy.

   Podzamcze uformowało się na zachód od rdzenia zamku. Jego stopniowa wymiana obwarowań z drewniano – ziemnych wałów na kamienny mur obronny o grubości 1,8 metra trwała przez dłuższy okres XIII wieku. W pierwszej fazie budowy od zamku górnego oddzielone było poprzecznym murem parchamowym. Zewnętrzną bramę umieszczono w zachodniej części kurtyny południowej. Dopiero później w czasach Wacława IV została ona przesunięta w narożnik wschodni, tuż przy zabudowie zamku górnego, gdzie przejazd bramny poprowadzono przez nową, wysoką czworoboczną wieżę (Prochoditá věž). Skróciło to nieco drogę dojazdową do zamku.
   Obronę podzamcza zapewniały dwie czworoboczne wieże. Południowo – zachodnia została usytuowana w narożu, wewnątrz obwodu obronnego, tak iż nie zakłócała komunikacji obrońców na chodniku wieńczącym koronę murów. Wieża północno – zachodnia (zwana Huderką) dla odmiany została włączona w ciąg obwarowań, tworząc ich narożnik. Najstarsza zabudowa podzamcza została umieszczona  w narożniku północno – zachodnim. Został on odcięty od reszty dziedzińca poprzecznym murem, za którym znalazła się studnia, duży budynek przy kurtynie zachodniej oraz prymitywna drewniana zabudowa gospodarcza. Kolejny, dwuprzestrzenny dom został dostawiony do muru południowego, natomiast naprzeciwo niego, dwa
prostokątne w planie budynki przystawiono krótszymi ścianami do muru północnego. Wydzieliły one między sobą wąski dziedziniec z wjazdem przez arkadę o dwóch łukach. Wewnątrz zachodnie skrzydło posiadało wielką salę ze sklepieniem sześciodzielnym oraz mniejszą komnatę wyłożoną drewnem w celu lepszej akumulacji ciepła. Dwuskrzydłowy kompleks powstał w czasach Przemysła Ottokara II i stanowił drugi pałacowy zespół, konkurujący wystrojem i bogactwem z pałacem królewskim na zamku górnym. Pałac na podzamczu prawdopodobnie przeznaczono dla gości i dyplomatów, przybywających na królewski dwór.
   W okresie panowania Wacława IV zamek otoczono drugim, zewnętrznym, niższym pierścieniem murów. Dodatkowo po północno – zachodniej stronie podzamcza, na długim grzbiecie wybiegającym poza obwód murów obronnych, zbudowano tzw. dom manów – prostokątny w planie, piętrowy budynek o bogato urządzonych wnętrzach. Jego kraniec zakończono czworoboczną wieżą, a od południowego – zachodu utworzono mały wąski dziedziniec, zaopatrzony w bramy umożliwiające alternatywny wjazd do zamku. Dziedziniec ten połączono murem obronnym z podzamczem. Na południowo – zachodnim skalistym cyplu, także wystającym poza obwód murów podzamcza, usytuowano długą, prostokątną budowlę, prawdopodobnie zakończoną czworoboczną wieżą. Przylegał do niej czworoboczny dziedziniec, wykuty w skalnym podłożu. Oba wysunięte poza obwód murów zespoły budowli (północno – zachodni i południowo – zachodni) funkcjonowały do czasów Jerzego z Podiebradów. W okresie panowania Wacława IV wzniesiono także duży budynek przy kurtynie zachodniej podzamcza. Był to dom burgrabstwa z wielką salą na piętrze. Już w drugiej połowie XV wieku zaczęto go jednak wykorzystywać za spichlerz, a nowy trójprzestrzenny budynek wzniesiono po stronie północnej.

   Pod koniec XV wieku z inicjatywy króla Władysława rozpoczęto wielką odbudowę po pożarze, połączoną z późnogotycką przebudową zamku. Prawdopodobnie w tym okresie zanikły wewnętrzne mury na podzamczu, które utworzyło jeden duży dziedziniec. Przy południowej kurtynie wzniesiono dom tzw. Nowego Burgrabstwa, zwany także hejtmańskim. Jego wzniesienie było ważne, dlatego, iż zamek służył wówczas za wiezienie królewskie, a burgrabia między innymi był dowódcą miejscowego garnizonu, dla którego potrzebne były nowe pomieszczenia. Budynek był pokryty dwoma wysokimi, równoległymi dachami dwuspadowymi, a jego górne piętro wzniesiono w konstrukcji szachulcowej. Pomiędzy nim a wieżą bramną znalazły się zabudowania zamkowego browaru. Najbezpieczniejsza północna kurtyna muru (przylegała do najwyższej skarpy) została w tym okresie zabudowana na terenie dawnego międzymurza ciągiem budynków przeznaczonych na mieszkania manów i funkcje gospodarcze (usytuowano tam między innymi dwie kuchnie). Budynki te miały ganki obronne na wysokości poddasza i włączone były w ciąg fortyfikacji. Zewnętrzne obwarowania wzmocniła półokrągła baszta po stronie wschodniej, kolejna przed kurtyną północną (zwana Na Liškách) i czworoboczna po stronie południowo – wschodniej. W południowo-zachodnim narożniku podzamcza zbudowano dużą basztę przystosowaną do broni ogniowej, zwaną Lidomorna. Baszta miała wysoki dach, a poniżej galerię z muru pruskiego, która zwieńczyła także koronę pozostałych odcinków murów obronnych. Dodatkowe zabezpieczenia otrzymała zewnętrzna brama, poprzedzona od tamtego czasu długim, dwustopniowym przedbramiem ze zwodzonym mostem.  W odległości około 20 metrów od pierwotnej bramy wzniesiono 4,5 metrowej szerokości budynek bramny, poprzedzony jeszcze jednym poprzecznym, dochodzącym do parchamu, murem i fosą. Ostatnim elementem obrony z przełomu XV i XVI wieku był północno – zachodni bastion, usytuowany poniżej Wieży Huderki.
   Pod koniec XV wieku przebudowano także zamek górny, a zwłaszcza jego pomieszczenia w przyziemu, w których zwykle umieszczano więźniów. Komnaty w skrzydle południowym otrzymały oddzielne wejścia z dziedzińca z małymi otworami w drzwiach, przez które strażnicy kontrolowali zachowanie więźniów. Pokoje na parterze które pierwotnie nie miały sklepień, otrzymały zwieńczenia krzyżowe bez żeber, a w skrzydle zachodnim od strony podzamcza przepruto nowe, prostokątne okna, które zastąpiły wcześniejsze ostrołukowe. Wielka sala otrzymała wówczas nowe, ozdobne sklepienia i wykusz okienny z reliefami króla i jego syna Ludwika. W południowo-zachodnim narożniku dziedzińca usytuowano kręconą klatkę schodową, łączącą wszystkie kondygnacje pałacu od piwnicy do poddasza. Usunięto natomiast stare krużganki, zastąpione tynkowanymi elewacjami z malowanym boniowaniem. W trakcie późnogotyckiej przebudowy skrzydło północne przebudowane zostało przez saskiego mistrza, a skrzydło południowe otrzymało drugie piętro. O jedną kondygnację podwyższono również wielką, cylindryczną wieżę, która podobnie jak poddasza innych budynków, została zwieńczona szachulcową nadbudową i nadwieszanymi wieżyczkami – bartyzanami.  Wieżę połączono wówczas ze skrzydłem północnym poprzez drewniany pomost.

Stan obecny

   Zamek Křivoklát to obecnie jeden z najbardziej znanych i rozpoznawalnych zabytków średniowiecznych na terenie Republiki Czeskiej. Zachował się on w dość dobrym stanie, szczególnie biorąc pod uwagę liczne, niszczące go pożary i następujące po nich kolejne odbudowy i przekształcenia. Udostępniony jest dla zwiedzających od 1 grudnia do 1 marca w soboty i niedziele, oraz od 1 kwietnia do 31 października w każdy dzień poza poniedziałkami.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Praha 2009.
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Dodatky, Praha 2002.

Hrady zamky a tvrze v Cechach na Morave a ve Slezsku, red. Fiala Z., Severni Cechy t.III, Praha 1989.
Menclová D., České hrady, Praha 1972.