Krakovec – zamek

Historia

   Zamek zawdzięcza swoją nazwę wsi Krakov, położonej 23 km na północny – wschód od Krakovca. Osada ta, założona w 1315 roku, od 1358 należała do Hynka ze Skytal. W 1363 roku jego potomek Čeněk ze Skytal sprzedał wieś Janowi, nieślubnemu synowi palatyna Rudolfa z rodu bawarskich Wittelsbachów. Jako że Jan nie miał pieniędzy, 500 kop groszy pożyczył mu cesarz, przez co Krakov posiadał on na prawie lennym (manská soustava). Jan zmarł w 1376 roku, dzięki czemu w 1381 roku ziemie te przejął Jíra z Roztok, burgrabia na zamku Křivoklát, obdarowany przez Wacława IV w zamian za służbę jego ojca u cesarza Karola IV. Jíra stał się także wiernym poddanym i zwolennikiem Wacława, dzięki czemu w krótkim czasie osiągnął znaczącą pozycję na królewskim dworze (od 1382 przewodniczył królewskiej strzesze budowlanej, a od 1384 był królewskim podkomorzym). Dzięki bogactwu i wysokiej pozycji zbudował on w stosunkowo krótkim czasie zamek Krakovec. Wiadomo, iż już w 1383 roku została konsekrowana kaplica zamkowa.
   W 1410 roku Jíra z Roztok sprzedał zamek Jindřichovi Leflovi z Lažan. Nowy właściciel sympatyzował z naukami Jana Husa, który gościł w 1414 roku na Krakovcu przed wyjazdem na sobór do Konstancji, gdzie został rok później żywcem spalony na stosie, stając się męczennikiem nowej wiary i bohaterem narodowym. Po wybuchu wojen husyckich Jindřich zdystansował się od husytów i stanął po stronie katolickiej, co przypłacił życiem, ginąc w 1420 roku w bitwie pod Vyšehradem. Zamek przeszedł na dwóch synów Jindřicha, z których Jan Lefl Bechyňka w 1437 roku sprzedał Krakovec Janowi Blehovi z Těšnicy, hejtmanowi taboryckiemu. Już w 1445 nowym właścicielem został Albrecht z Kolovrat, założyciel krakoveckiej odnogi rodu Kolovratów. W latach 1474-1477 opiekunem nieletniego
Jindřicha Krakovského, wnuka Albrechta był Čeněk Berka z Dubé, przez co nieremontowany zamek popadł w zaniedbanie. Renowację przeprowadził Jindřich około 1479 roku, po uzyskaniu pełnoletności. Za jego czasów w 1497 roku Krakovec został uwolniony z obciążeń lennych i ogłoszono go dziedziczną własnością.
   W 1548 roku zamek nabył Jan Lobkovic, którego potomkowie w drugiej połowie XVI wieku dokonali renesansowej przebudowy zamku (między innymi przebudowano szczyty budynków w części mieszkalnej. Po 1565 roku kiedy Krakovec kupił Jan Újezdský, kolejni właściciele często się zmieniali. Kres świetności budowli przyniosła wojna trzydziestoletnia z pierwszej połowy XVII wieku. W 1620 roku zamek spustoszyli Bawarzy, a w 1631 i 1634 Sasi, w efekcie czego nie nadawał się on do zamieszkania. Nowożytny remont rozpoczął w 1660 roku Ota Jiří Helversen, a prace te przeciągnęły się aż do 1720 roku. Niestety odnowiony zamek w 1783 roku spłonął od uderzenia pioruna i nie został już więcej podniesiony z ruin. Po 1845 roku jego fragmenty wykorzystano jako źródło darmowych materiałów budowlanych.

Architektura

   Zamek wzniesiono na niewysokim cyplu, które okoliczne wzgórza przewyższały o około 40-50 metrów. Wnioskować z tego można, iż Krakovec miał być przede wszystkim wygodnym miejscem zamieszkania, a nie niezdobytą fortecą. Zamkowy cypel odcięto od północy szeroką suchą fosą, a zabezpieczenie pozostałych stron pozostawiono głównie skarpom wzgórza, otoczonym dodatkowo przez dwa strumienie płynące u ich podstawy. Położone  za fosą północne przedpole zamku prawdopodobnie zajęły gospodarcze zabudowania: mieszkania służby, stajnie, kuźnia i budynki do produkcji rolnej. Musiały się one znaleźć na podzamczu, gdyż niewielka przestrzeń zamku właściwego nie pozwalała na pomieszczenie ich na południowym cyplu.
   Rdzeń zamku wzniesiono na nieregularnym, podłużnym planie. Składał się on z trzech skrzydeł zamykających wewnętrzny dziedziniec oraz wieży podkowiastej i wieży bramnej po stronie zachodniej. Czworoboczna wieża bramna połączona została murem obronnym ze wschodom skrzydłem. Na powstałym w ten sposób ciasnym międzymurzu znajdowała się studnia i położona obok niej boczna furta. Mur ten stanowił obok wieży podkowiastej jedyną ochronę skrzydeł mieszkalnych. Wieża bramna wyposażona była w dwa wejścia: większe dla jeźdźców i mniejsze dla pieszych. Każde z nich miało oddzielny most zwodzony przerzucany ponad fosą. Nad przejazdem bramnym który posiadał płaski strop, znajdowało się pomieszczenie wrotnego, dostępne po spiralnych schodach. Druga brama przylegała od zachodu do wieży podkowiastej i usytuowana była pod skosem. W jej dość długim przejeździe po bokach umieszczono dwa sedilia. Prowadził on nieco pod górę, wychodząc wprost na główny dziedziniec.
   Wieża podkowiasta została zbudowana na skale, w najwyższym punkcie cypla, więc jej parter był prawie tak wysoki, jak pierwsze piętro mieszkalnego pałacu. Nie była ona zbyt wysoka, dorównywała wysokością skrzydłom mieszkalnym. Na jej funkcję obronną wskazywał z pewnością zwodzony pomost, łączący ją z krużgankiem drugiego piętra skrzydła mieszkalnego. Drugie wejście łączyło przyziemie wieży z piętrem krużganka.

   Wszystkie trzy skrzydła mieszkalne były podpiwniczone. Piwnica zachodniego skrzydła była dostępna z wejścia przy bramie, piwnice wschodniego skrzydła miały bezpośrednie wejście z dziedzińca. Oprócz przyziemia (dostępnego także z poziomu dziedzińca) zabudowa mieszkalna miała jeszcze dwa piętra z komnatami połączonymi za pomocą zewnętrznych, drewnianych krużganków, które spoczywały na kamiennych konsolach. Krużganki otaczały na pierwszym piętrze cały dziedziniec, na drugim piętrze już tylko z trzech stron, bez skrzydła wschodniego. Z ganku na pierwszym piętrze wejście wiodło także do przyziemia wieży podkowiastej. Ponadto każde piętro skrzydeł było skomunikowane kręconymi schodami z których dwa przetrwały: jeden na zachodzie i jeden łączący piwnicę z parterem w południowym skrzydle. Układ pomieszczeń był podobny na każdej kondygnacji, część z nich posiadała sklepienia krzyżowo – żebrowe. W sumie utworzono 26 komnat i 8 komór w piwnicach. Na pierwszym piętrze znajdowały się pomieszczenia reprezentacyjne pana zamku, aula i kaplica. Większość zachodniego skrzydła pierwszego piętra zajmowała duża komnata ogrzewana kominkiem i oświetlana przez cztery duże kwadratowe okna. Zwieńczona była płaskim, drewnianym stropem. Kaplica znajdowała się w narożniku południowego skrzydła i miała prezbiterium w kształcie wykusza zwróconego na wschód, umieszczonego na wysokim pryzmatycznym filarze. W nawie klatka schodowa w grubości zewnętrznej ściany prowadziła do sąsiedniego pokoju na drugim piętrze, a ukośny portal w kącie prowadził z kaplicy na dziedziniec. Wszystkie skrzydła mieszkalne wieńczyła nadbudowa szachulcowa i dwuspadowe dachy.
   Wyróżnikiem zamku był główny dziedziniec, wokół którego koncentrowało się życie mieszkańców zamku i którego krużganki łączyły większość komnat. W Krakovcu ten podstawowy wymóg został dodatkowo zaostrzony przez fakt, że elementy obronne całkowicie zniknęły z dziedzińca. Żadna ze ścian zamykających jego przestrzeń nie była martwą ścianą muru obronnego, wszystkie posiadały drzwi i okna. W Krakovcu to wieża główna musiała się dostosować kształtem i wysokością do zabudowy mieszkalnej, a nie na odwrót. Decydującą rolę zaczął odgrywać komfort oraz wielkość przestrzeni mieszkalnej. Z przestrzeni wewnętrznej w dużej części zniknęły typowo średniowieczne duże pomieszczenia o uniwersalnym przeznaczeniu, zastąpione przez mniejsze komnaty, które lepiej pasowały do indywidualnych potrzeb poszczególnych członków rodziny i ich najbliższego otoczenia.

Stan obecny

   Zamek przetrwał do dnia dzisiejszego w formie trwałej ruiny. Zachowała się główna, podkowiasta wieża, częściowo budynek bramny, skrzydło południowe i częściowo zachodnie. Zamek dzięki odtworzeniu prowadzącego do niego drewnianego mostu, udostępniony jest do zwiedzania każdego roku od 1 marca do końca października (jednak nie we wszystkie dni w tygodniu, dlatego warto zajrzeć na oficjalną stronę zamku).

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Hrady zamky a tvrze v Cechach na Morave a ve Slezsku, red. Fiala Z., Severni Cechy t.III, Praha 1989.
Menclová D., České hrady, Praha 1972.
Strona internetowa castles.cz, Hrad Krakovec.