Kouřim – kościół św Stefana

Historia

   Budowa kościoła św. Stefana rozpoczęła się po 1261 roku na bezpośrednie polecenie króla Przemysła Ottokara II, prawdopodobnie na miejscu wcześniejszej, romańskiej świątyni. Prace rozpoczęto od wzniesienia wczesnogotyckiego prezbiterium, północnej nawy i krypty św. Katarzyny. Już około 1270 roku ukończono nawę główną z fasadą zachodnią oraz nawę południową. Pod koniec XIII wieku dobudowano dwie wieże, a całą budowlę zadaszono.
   W 1334 roku kościół został uszkodzony przez pożar, który ogarnął całe miasto. Jest to również pierwsza pisemna wzmianka o jego istnieniu. Za panowania Karola IV, około 1370 roku kościół został naprawiony i rozbudowany przez dodanie południowej kaplicy, a na początku XV wieku jego wnętrza ozdobiły cenne malowidła ścienne.
   Po zajęciu Kouřima w 1421 roku przez husyckich prażan, mieszczanie zostali zmuszeni do przyjęcia czterech artykułów praskich, czyli zbioru podstawowych postulatów zawierających zasady doktrynalne, jakie uznawali wszyscy wyznawcy husytyzmu. Kościół św. Stefana stał się wówczas na blisko dwieście lat świątynią utrakwistów (umiarkowany odłam ruchu husyckiego). W związku z tym zmodyfikowano gotyckie wyposażenie budynku, dostosowując go do nowej liturgii.
   W pierwszej ćwierci XVI wieku miała miejsce późnogotycka przebudowa kościoła w trakcie której wzniesiono emporę i powiększono okna naw bocznych. Dodatkowo w 1525 roku wybudowano w pobliżu wolnostojącą dzwonnicę, która przejęła funkcję niezbyt stabilnych wież kościelnych. W 1567 roku budynek został zniszczony przez kolejny pożar, lecz wyremontowano go w 1581 roku. Uzyskał wówczas nowe renesansowe wyposażenie.
   Od 1625 roku w kościele św. Stefana pracował katolicki dziekan Šimon Eustach Kapihorský, który w ciągu kilku kolejnych lat przewodniczył paru procesom inkwizycyjnym. W trakcie wojny trzydziestoletniej budynek był wielokrotnie plądrowany i dewastowany przez wojska szwedzkie i cesarskie, a po wojnie dzieła zniszczenia dokończyły kilkukrotne pożary. Największe z nich miały miejsce w latach 1659 i 1670. W ich wyniku zawaliły się sklepienia głównej nawy, zniszczone zostały górne piętra wież, a większość gotyckiego i renesansowego wyposażenia przepadła. Do 1744 roku założono nowe barokowe sklepienie, naprawiono obniżone o jedno piętro wieże i zmieniono wystrój wewnętrzny kościoła na barokowy. Do połowy XIX wieku nie przeprowadzano już żadnych większych napraw, dlatego jego stan uległ znacznemu pogorszeniu. Dopiero w latach 1876-1877 pod kierunkiem Josefa Schulza przeprowadzono regotyzację: usunięto tynki z elewacji, pozbyto się barokowych naleciałości architektonicznych i niestety także zniszczono wiele cennych detali. Kolejne prace nadzorowane przez Karla Hilberta z 1903-1905 i 1908 roku częściowo poprawiły błędy poprzednich renowacji.

Architektura

   Kościół został wzniesiony jako trójnawowa bazylika z prezbiterium o trójbocznym zamknięciu od strony wschodniej. Po jego północnej i południowej stronie zbudowano czworoboczne wieże do których od wschodu przystawiono wieloboczne apsydy. Do nawy południowej dobudowana została gotycka kaplica, obecnie funkcjonująca jako zakrystia.
   Do wnętrza kościoła prowadzą dwa wejścia: ostrołukowy portal zachodni z wczesnogotyckimi ościeżami oraz późnoromański portal północny z 1260 roku, który w całości zachował swoją oryginalną formę. Trzy nawy, kaplicę i prezbiterium zwieńczono sklepieniami krzyżowo – żebrowymi, wspartymi na służkach, osadzonych w konsolach o dekoracji roślinnej. W prezbiterium po obu stronach ścian umieszczono dziewięć wczesnogotyckich sedilli z trójlistnymi zwieńczeniami. W zachodniej części korpusu w pierwszej połowie XVI wieku umieszczono emporę pod którą znalazła się kruchta prowadząca do zachodniego wejścia.
   Pod prezbiterium zachowała się unikalna krypta – kaplica św. Katarzyny z lat 1260-1270. Ma ona w planie ośmioboczny kształt i sklepienie gwiaździste osadzone na centralnym filarze. Jego kapitel ozdobiono winoroślą wyobrażającą przypowieść Chrystusa o szczepie winnym. Samo ukształtowanie kaplicy symbolizuje Drzewo Życia i stanowi jedno z najstarszych znanych zastosowań trójpodporowego systemu sklepień w Europie. Ściany i sklepienie kaplicy pokryte są cenną polichromią z początku XV wieku. Na suficie przedstawiono chór anielski, gdzie dwadzieścia cztery anioły grają na różnych instrumentach muzycznych. Obrazy te poza wartością artystyczną, są unikalnym źródłem wiedzy o historii muzyki czeskiej w średniowieczu. Na ścianach znajdują się również sceny z życia św. Katarzyny, Ukrzyżowanie, Najświętsza Maryja Panna i Jan Ewangelista.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Umělecné památky Čech, Moravy a Slezska, red. Poche E., t. I-IV, Praha 1977-1982.
Strona internetowa cestyapamatky.cz, Kostel sv. Štěpána. Kouřim, Kostely, synagogy a modlitebny, Kostely gotické.