Historia
Zamek prawdopodobnie został wzniesiony w pierwszej połowie XIV wieku. Inicjator budowy i pierwszy właściciel nie został uwieczniony w przekazach pisemnych, ale największymi posiadaczami ziemskimi w regionie byli przedstawiciele rodu Zajíców z Hazmburka, którzy mogli się przyczynić do jego powstania. Po raz pierwszy Košťálov odnotowany został w dokumentach w 1280 roku („Koshal”). Wzmianka ta zapewne dotyczyła jeszcze wsi, z której pisał się niejaki Petr. Podobnie Petr z Košťálova wspomniany został w 1301 i 1303 roku („Petrus de Chosschal”). Sam zamek odnotowany został dopiero w 1372 roku, gdy burgrabią w Košťálovie był Aleš ze Slavětína („nobilis Alberti de Slawetyn, purchravii in castro Cosczal”). Zamek miał wówczas zostać trafiony przez piorun, który jak przekazał kronikarz Beneš Krabice z Veitmile, podpalił Alešowi i jego małżonce buty.
Aleš ze Slavětína był burgrabią Košťálova jeszcze w 1378 roku, lecz już w 1380 roku wymieniony został tylko jako mieszkający w Košťálovie („Alsso de Slawyetin residens in Kossczalow”). Być może dzierżył wówczas zamek na zasadzie zastawu lub zdołał go odkupić. W kolejnych latach musiał go opuścić lub odsprzedać, gdyż był wymieniany ze Slavětína, bez wzmianek o Košťálovie. Od 1392 roku zamek przestał się pojawiać w przekazach pisemnych na okres równych trzydziestu lat, co mogła oznaczać, iż utracił na znaczeniu i nie miał większego znaczenia dla kolejnych właścicieli.
W 1422 roku w liście margrabiego brandenburskiego doniesiono, że pod zamkiem Košťálov („Kostyal”) rozłożyły obóz wojska husyckie pod dowództwem księcia litewskiego Zygmunta Korybutowicza, szykujące się do rozpoczęcia oblężenia. Wskazywałoby to, że ówczesnym właścicielem Košťálova był stronnik katolickiej strony konfliktu, na tyle odważny, że nie poddał swej siedziby i najprawdopodobniej utrzymał ją w toku dalszych walk (kolejne wzmianki o zamku także były powiązane ze stroną katolicką). Ponieważ rok później właścicielem pobliskich Třebenic i okolicznych wsi został Jan Kaplíř, obdarzony nowym majątkiem przez króla Zygmunta Luksemburczyka w podziękowaniu za udział w walkach z husytami, można przypuszczać, że był on także panem zamku Košťálov. Jako właściciel Košťálova Jan Kaplíř z Sulevic poświadczony został w 1424 roku („Johanni dicti Caplerz de Sulewicz alias de Kosczalow”).
W drugiej połowie XV wieku zamek pozostał w majątku synów Jana Kaplířa, lecz zarządzanie budowlą pozostawiali oni burgrabiom (w 1446 i 1454 roku był to niejaki Mikuláš, w 1462 roku Hárovník, który miał do pomocy urzędników Hersę i Fráňka). W 1474 roku Václav z Sulevic i Košťálova zmarł bezpotomnie, pozostawiając majątek bratu Bohuslavowi. Ten żył jeszcze w 1480 roku, ale następnie zniknął z przekazów pisanych. Pozostawił trzech synów: Zdislava, Dobeša i Jana, którzy w 1486 roku dokonali podziału majątku. Košťálov wraz z folwarkiem i wsią oraz kilkoma innymi osadami otrzymał najstarszy Zdislav, ale dwaj pozostali bracia mieli prawo mieszkać w wyznaczonych budynkach na zamku dolnym, czy też podzamczu. W razie zagrożenia zobowiązani byli do zapewnienia straży, a na wypadek zajęcia podzamcza mogli się schronić na zamku górnym z obowiązkiem posiadania własnych zapasów dla swoich ludzi. We wspólnym zarządzie braci pozostawiono znajdującą się na zamku broń palną, którą mieli razem uzupełniać i odnawiać w razie potrzeby. Postanowiono także, że jeśli właściciel zamku będzie miał kłopoty i groziłaby mu utrata budowli, powinien powiadomić braci, którzy mieli rok na pomoc lub odkupienie Košťálova. Jeśli i to by się nie udało, bracia mieli poprosić przyjaciół o wsparcie. Dopiero gdyby niepowodzeniem zakończyło się i to działanie, zamek mógł zostać sprzedany innej rodzinie.
W XVI wieku najbardziej prominentną osobą w rodzie Kaplírów był Tobiáš, od 1507 roku burgrabia królewskiego zamku Karlštejn, posiadacz jednego z najważniejszych urzędów prowincjonalnych. Tobiáš zmarł po 1539 roku pozostawiając czterech synów. Bušek, Jan, Václav i Mikuláš przez długi czas gospodarowali wspólnie, choć z powodu ostrego temperamentu często wybuchały między nimi konflikty (między innymi w 1541 roku Jan pozwał Mikuláša za napaść w domu i próbę pobicia). W 1545 roku majątek Košťálov podzielony został między Jana i Mikuláša na część skalecką i košťálovską, zaś pozostałych braci spłacono innymi dobrami. Mikuláš prawdopodobnie przeżył większość rodzeństwa. Pomimo odziedziczenia ze strony żony zamku Kokořín, najpewniej do śmierci mieszkał w Košťálovie. Zamek przestał pełnić funkcję mieszkalną w czasach jego potomków, zapewne jeszcze pod koniec XVI wieku. Gdy po bitwie pod Białą Górą majątek Adama Kaplířa został skonfiskowany przez Habsburgów, Košťálov był już wspominany jako opuszczony.
Architektura
Zamek Košťálov zbudowany został na południowym krańcu Czeskiego Średniogórza, na samotnie usytuowanym, odizolowanym wzniesieniu, którego górna część uformowana została z twardych skał trachybazaltu i bazalitu, a dolna z miękkiego okruchowca. Wysokie zbocza zabezpieczały Košťálov z trzech stron, pozostawiając możliwość jedynego w miarę dogodnego dojazdu od strony północnej. Najbardziej strome, pokryte skałami skarpy znajdowały się od południa, gdzie podnóże pokryło się spływami i osuwiskami. Po stronie wschodniej, choć mniej postrzępione skałami, stoki były równie strome. Różnica wysokości terenu dochodziła tam nawet do 250 metrów, zapewniając znakomitą widoczność w kierunku starej wsi Košťálov.
Najwyższy punkt zamkowego wzgórza odcięty został suchą fosą od położonego na północy podzamcza. Za przekopem usytuowano prostokątny w planie wieżowy budynek, zapewne o charakterze donżonu. Mieścił on co najmniej cztery rozdzielone drewnianymi stropami kondygnacje, każdą z jednym dużym pomieszczeniem. Przyziemie doświetlał tylko jeden zachodni otwór szczelinowy. Ta ciemna komora dostępna była wyłącznie z piętra, bez możliwości wejścia z zewnątrz. Otwór wejściowy do donżonu znajdował się na poziomie pierwszego piętra w ścianie północnej. Tam już umieszczono większe otwory okienne, od wnętrza z odcinkowo przesklepionymi wnękami. Możliwe, że jeden z otworów na piętrze pierwotnie łączył się z wykuszem latrynowym.
Donżon mógł być otoczony niskim murem obronnym, choć bardziej prawdopodobne że niewielki parcham znajdował się tylko od najbardziej zagrożonej strony północnej, zwróconej na podzamcze. Od południa z donżonem sąsiadował mały, otoczony murem, ale nie połączony bezpośrednio z wieżą dziedziniec, praktycznie niedostępny z innego miejsca niż donżon i dwie wąskie ścieżki po jego bokach. Ścieżki te prawdopodobnie pierwotnie uzupełniano kładkami, ze względu na duży spadek poziomu terenu na południu. Ewentualnie dłuższy most prowadzić mógł na tylny dziedziniec wprost z podzamcza lub z parchamu przed donżonem, ale musiałby on pokonywać znaczną odległość po bardzo stromym zboczu. Tylny dziedziniec pozbawiony był zabudowy i nie mógł mieć dużego znaczenie militarnego, ale zapewniał wizualną kontrolę nad południowym przedpolem zamku.
Niżej położony zamek dolny, czy też podzamcze, miało w planie kształt nieregularnego wieloboku dostosowanego do formy wzgórza. Otoczone było kamiennym murem obronnym, zwężającym się ku północno – wschodniemu narożnikowi, gdzie mogła funkcjonować brama. Na terenie podzamcza znajdować się musiał szereg budynków gospodarczych, między innymi kuchnia (odnaleziono pozostałości naczyń i sadzę), kuźnia (fragmenty żelaza), zapewne także stajnie i studnia. Przynajmniej jeden budynek musiał zapewniać wyższy standard mieszkalny, po tym gdy w drugiej połowie XV wieku właściciele zamku dokonali podziału majątku.
Od północy podzamcze chronione było ziemnym wałem o długości około 100 metrów, w koronie którego mogła być poprowadzona palisada lub częstokół. Wał oraz poprzedzający go rów suchej fosy poprowadzony był lekkim łukiem od zewnętrznej bramy na północnym – wschodzie do drugiej bramy na północnym – zachodzie. O ile ta pierwsza z pewnością była prostą konstrukcją drewnianą, to druga brama wyposażona była w murowaną wieżę z przejazdem w przyziemiu, poprzedzoną masywną, utwardzoną rampą, odgrodzoną od bramy rowem. Za wieżą bramną droga wznosiła się stromo na odcinku około 50 metrów, przechodząc w niewielką platformę, która mogła być otoczonym kamiennym murem przedbramiem podzamcza. Platforma przedbramia po wschodniej stronie kończyła się skalistą skarpą.
Stan obecny
Do dnia dzisiejszego z zamku zachowały się w postaci trwałej ruiny dolne partie murów głównego, prostokątnego budynku mieszkalnego – donżonu (przyziemie i trzy ściany pierwszego piętra). Z systemu fortyfikacji podzamcza widoczne są jedynie nikłe relikty murów oraz częściowo zniwelowany wał z rowem dawnej fosy. Wstęp na teren zamku jest wolny, lecz trzeba pokonać forsowną wędrówkę na szczyt wzgórza. Do ruin można dotrzeć zielonym szlakiem turystycznym z Radostic, żółtym szlakiem turystycznym z Boreč, czerwonym szlakiem z Třebenic lub asfaltową drogą z niedalekiej wsi Sutom, przy czym ta ostatnia trasa jest najdogodniejsza. Wszystkie drogi łączą się na przełęczy pod zamkiem, gdzie znajduje się miejsce odpoczynku dla turystów i zaczyna ostatni etap ze ścieżką wiodącą na szczyt wzgórza.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Praha 2009.
Hrady, zámky a tvrze v Čechách, na Moravě a ve Slezsku. Severní Čechy, t. III, red. Z.Fiala, Praha 1984.
Rubeš M., Hrad Košťálov, Hukvaldy-Dobrá 2023.