Historia
Kościół we wsi Kočí ufundowany został w 1397 roku przez królową Zofię Bawarską, drugą żonę Wacława IV, znaną z intensywnej działalności budowlanej. Świątynia uzyskała wezwanie św. Bartłomieja, patrona pasterzy i rolników, co wynikać mogło z charakteru ówczesnej osady, jednej z większych w regionie Chrudimia. Od chwili powstania budynek pełnił funkcję kościoła filialnego wobec świątyni parafialnej w Chrudimiu, dlatego nigdy nie posiadał własnego proboszcza ani plebanii. Służył ludności w osadzie Kočí, a także w nieodległej podchrudimskiej wsi Topol, nie tylko do celów liturgicznych, ale i jako miejsce schronienia na wypadek zagrożenia.
Pod względem majątkowym kościół św. Bartłomieja opierał się w dużej mierze na zapisach miejscowej społeczności. Dzięki tak zgromadzonemu majątkowi mieszkańcy Kočí i sąsiedniej wsi Topol, przykładowo mogli w 1467 roku odkupić od niejakiego Jana Rysa gospodarstwo wraz ziemią orną i włączyć je do uposażenia kościoła. Dochody pozyskiwano także z zapisanych zwierząt hodowlanych, za które uiszczano określoną roczną opłatę, a także z tytułu rat podczas zakupów gospodarstw. Niektóre zapisy były znaczne; na przykład w 1514 roku Anna, żona sołtysa, przekazała w spadku 100 kop groszy. Płatności były zbierane przez sołtysa i ławników, a następnie przekazywane świeckim zarządcom majątku kościelnego.
Pierwsze zniszczenia kościół w Kočí mógł odnieść w 1421 roku, gdy Chrudim oblegany był przez husytów, a okoliczne ziemie łupione. W drugiej połowie XV wieku, za rządów Jerzego z Podiebradów, kościół mógł zostać ponownie uszkodzony, kiedy to w 1468 roku wieś najechały węgierskie wojska Macieja Korwina. Prawdopodobnie w ramach odbudowy, około 1499 roku, wzniesiono pierwszą drewnianą wieżę – dzwonnicę (dla której w 1496 roku odlano dzwon), a także przeprowadzono budowę mostu z fundacji Jana Topolskiego. Wkrótce po połowie XVI wieku kościół poddawany był pracom remontowym, co upamiętniono datą 1554 na ścianie prezbiterium.
Podczas wojny trzydziestoletniej wojska szwedzkie spaliły i zburzyły trzy czwarte zabudowań Kočí. Po wojnie znaczną część wsi odbudowano, dzięki czemu w 1666 roku do kościoła dobudowano, czy też gruntownie przebudowano drewnianą dzwonnicę, zaś w 1678 roku założono renesansowy strop i emporę w nawie. W 1721 roku przebudowano most wiodący do kościoła, posadowiony odtąd na piaskowcowych filarach. Ponadto w 1714 i 1751 odnawiano więźbę dachową, zaś w 1760 i 1798 prowadzono bliżej nieznane prace remontowo-budowlane, upamiętnione datami na zegarze słonecznym. Gruntowny remont kościoła miał miejsce w drugiej i trzeciej tercji XIX stulecia. W latach 1899-1902 odsłonięto w nawie średniowieczne malowidła ścienne, konserwowane wraz z drewnianymi elementami budowli pod koniec XX wieku.
Architektura
Kościół św. Bartłomieja zbudowany został po zachodniej stronie strumienia, pośrodku osady, ale na terenie zabagnionym lub przynajmniej podmokłym. Co najmniej od okresu późnego średniowiecza prowadził do niego drewniany most. Pierwotnie kościół składał się z dwuprzęsłowego korpusu nawowego na planie krótkiego prostokąta, węższego prezbiterium o wielobocznym zamknięciu po stronie wschodniej i niewielkiej zakrystii usytuowanej przy północnej ścianie prezbiterium. Budowla pierwotnie była bezwieżowa, o ile drewnianej dzwonnicy z końca XV wieku nie poprzedzała jeszcze starsza wieża. Kościół mógł też posiadać małą wieżyczkę na sygnaturkę na kalenicy dachu.
W wiejskich kościołach dachy prezbiteriów przeważnie były zakładane niżej niż w nawach, ale w Kočí wschodnia część kościoła miała większą wysokość, za sprawą drewnianego ganku na poziomie poddasza, opinającego z trzech stron prezbiterium. Ganek miał funkcję obronną. Służył jako hurdycja do prowadzenia ostrzału ku podstawie murów oraz zapewniał kontrolę przedpola za pomocą otworów strzeleckich w drewnianych ścianach. Utworzenie wolnej przestrzeni do ostrzału skierowanego w dół, możliwe było dzięki odsunięciu ganku od murowanych elewacji i nadwieszeniu go na drewnianych wspornikach. Możliwe, że podobny ganek znajdował się także nad nawą.
Zarówno nawa, jak i prezbiterium, opięte zostały od zewnątrz uskokowymi przyporami, w narożnikach rozmieszczonymi pod skosem. Pomiędzy nimi rozmieszczono otwory okienne, które w korpusie i prezbiterium miały formę ostrołuczną, dwudzielną, z maswerkami operującymi motywami trójliści i czwórliści. Zgodnie ze średniowieczną tradycją budowlaną żadnego otworu nie przepruto w północnej elewacji kościoła, co mogło mieć znaczenie symboliczne (utożsamianie północy z siłami zła) lub praktyczne (ograniczanie przeciągów i zimna mniejszą liczbą okien). Zakrystię doświetlono tylko jednym lancetowatym okienkiem z trójlistnym zamknięciem. Otwór wejściowy umieszczono w ścianie zachodniej korpusu, w ostrołucznym portalu z dość bogato profilowanym ościeżem, którego wałki i rowki zniwelowano około metr nad poziomem gruntu.
Korpus nawowy w średniowieczu przykryty miał zostać sklepieniem żebrowym o rysunku gwiazdy, opadającym na środkowy filar, ale prawdopodobnie przesklepienia nigdy nie zdołano wykonać. Na prezbiterium korpus otwarto ostrołuczną arkadą tęczy z fazowanym obramieniem. Wnętrze prezbiterium przykryte zostało sklepieniem krzyżowo-żebrowym nad jednym przęsłem prostokątnym i siedmiodzielnym na wielobocznym zamknięciem. Klinowe w przekroju żebra wyżłobiono po bokach, opuszczono na ostrosłupowe wsporniki i spięto w miejscach przecięć zwornikami (w tym jednym z datą 1397). W północnej ścianie prezbiterium umieszczono niewielki dwuramienny portal do zakrystii oraz sanktuarium z trójlistnym maswerkiem wpisanym w archiwoltę, przechodzącą w kwiaton i flankowaną przez dwie płaskorzeźbione, zdobione żabkami sterczyny. Po przeciwnej stronie w ścianie osadzono wnękę na sedilia, zamkniętą łukiem odcinkowym i wypełnioną malowidłem. Wnętrze zakrystii również zostało przykryte sklepieniem krzyżowo-żebrowym.
Stan obecny
Kościół w Kočí jest dziś jedną z najlepiej zachowanych średniowiecznych sakralnych budowli obronnych na terenie Czech. Obecnie jego zachodnią fasadę przysłania obszerna nowożytna wieża i prowadzący do niej most, choć konstrukcyjny rdzeń wieży przynajmniej częściowo pochodzi jeszcze z końca XV wieku. W zachodniej ścianie nawy znajduje się ostrołukowy portal datowany na 1397 rok. Okna kościoła są ostrołukowe, ale za wyjątkiem zakrystii ich maswerki zostały odnowione w XIX wieku. W prezbiterium przetrwało sklepienie z końca XIV wieku, w ścianie północnej sakramentarium i kolejny gotycki portal, w ścianie południowej sedilia wypełnione malowidłem. Ponadto XIV-wieczne sklepienie zachowało się w zakrystii. Większe zmiany nastąpiły w nawie, przykrytej obecnie renesansowym stropem i wypełnionej XVII-wieczną emporą. Na ścianie tęczowej nawy zachowały się pozostałości XIV i XV-wiecznych polichromii.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Chytil K., Soupis památek historických a uměleckých v Království českém. Politický okres chrudimský, Praha 1900.
Líbal D., Katalog gotické architektury v České republice do husitských válek, Praha 2001.
Mikan R., Filiální kostel sv. Bartoloměje apoštola v Kočí u Chrudimi, Brno 2007.
Umělecké památky Čech, red. E.Poche, t. IV, Praha 1982.






