Historia
Zamek Klenová zbudowany został w drugiej połowie XIII wieku, w pobliżu drogi wiodącej z królewskiego miasta Klatovy, doliną rzeki Úhlavy ku Železnej Rudzie i dalej do Bawarii. Uzupełniał on system granicznych grodów takich jak Pajrek, Komošín, Opálka, Janovice, Bystřice, czy Dolany. Powstał w związku z rozrostem rodziny pochodzącej z Janovic, należącej do grupy znacznych czeskich rodów. Wspomniany został w źródłach pisanych w 1291 roku, kiedy to był własnością Bohuslava („Bohuzlaum de Clenow”). Ów Bohuslav był pierwszym z panów z Klenová, którzy dzierżyli zamek aż do początków XVI wieku. W 1291 roku uhonorowany został przez króla Wacława II możliwością reprezentowania strony czeskiej w sporze z księciem Bawarii, Ludwikiem.
Na początku XV stulecia zamek należał do Přibíka z Klenovej, który na początku husyckiej rewolucji był zwolennikiem buntowników. W 1426 roku brał on udział w podboju miasta Stříbro, zaś w następnym roku skutecznie obronił je przed wojskami krucjaty, dzięki czemu pozostało ono jego własnością do końca wojen husyckich. Přibík wykazał się także w trakcie długotrwałego oblężenia Pilzna z lat 1433-1434, w trakcie którego zmienił stronę konfliktu. Po zawarciu pokoju w 1434 roku, służył wojskową pomocą cesarzowi Zygmuntowi, a swoje wojenne doświadczenia wykorzystał do rozbudowy obwarowań zamku Klenová. Odbyła się ona w kilku kolejnych etapach. Prawdopodobnie wpierw, jeszcze w pierwszej połowie XV wieku, wzniesiono mur parchamu i wieżę studzienną, a w latach 1440-1460 wybudowano nowe budynki mieszkalne z kaplicą. Pod koniec XV wieku, w czasach Jana z Klenová, w zachodniej części zamku wzniesiono budynek burgrabiego.
Po śmierci Přibíka z Klenovej, w 1465 roku zamek odziedziczył jego wnuk Jan, który przed 1525 rokiem sprzedał klenovski majątek Vilémowi Švihovskému z Rýzmburka. Ten już w 1534 roku przekazał zamek Zdenkowi Lvowi z Rožmitálu, a w 1553 roku kupił go Jiří Harant z Polžic i Bezdružic. Jiří Harant dokonał pierwszych renesansowych przekształceń zamku, które dotknęły zwłaszcza zachodniego budynku burgrabiego. Przed wybuchem wojny trzydziestoletniej majątek i zamek zostały podzielone między Kryštofa Haranta i jego brata Adama. Do połączenia obu części doszło dopiero w 1640 roku, kiedy to całość wykupił Jiří Adam Bořitov z Martinic.
W drugiej połowie XVII wieku na terenie podzamcza wzniesiono długi, piętrowy budynek, jednak wkrótce potem w zamek przestano inwestować i jego stan w XVIII wieku pogorszył się. Z czasem niezamieszkany, a jedynie częściowo wykorzystywany jako spichlerz, popadł w ruinę. W 1832 roku podupadłą budowlę kupił hrabia Eduard Stadion-Thannhausen z inicjatywy którego dokonano remontu części zamku. Przeprowadzono wówczas naprawy starej wieży czworobocznej, którą zwieńczono krenelażem, wieży bramnej oraz długiego budynku z XVII wieku na podzamczu.
Architektura
Zamek wzniesiono na wywyższeniu terenu, które od strony południowej gwałtownie opadało do doliny rzeki Jelenka, a łagodniej obniżało się na wschodzie, gdzie znajdowała się podzamkowa osada. Kulminacja wzgórza zapewniała wystarczająco dużo miejsca na stworzenie obszernego zamku. Pierwotnie miał on w planie kształt zbliżony do prostokąta z zaokrąglonymi narożnikami wschodnimi i być może ostrym narożnikiem południowo-zachodnim, dostosowanym do naturalnego ukształtowania skalnego podłoża. Przypuszczalnie było to założenie bergfriedowe, ale ta najstarsza wieża musiała zaniknąć w XV wieku, a najpóźniej w pierwszej połowie XVI stulecia. Całość zamku otoczono szerokim rowem fosy, na południu wyciosanym w skale. Od strony południowo-wschodniej rozwinęło się podzamcze, początkowo chronione fortyfikacjami drewniano-ziemnymi.
Południowo-zachodnią część wczesnogotyckiego zamku zajmowała wolnostojąca, kwadratowa w planie wieża o bokach długości 8,3 metra, wzniesiona z łamanego kamienia, bez ciosów wzmacniających narożniki. Przyziemie wieży sklepiono kopułą. Dostęp do niego prowadził wyłącznie z poziomu pierwszego piętra, przez otwór w sklepieniu. Piętro pierwotnie połączone było poprzez drewniany ganek z koroną sąsiednich murów obronnych. Wieża nie była budowlą mieszkalną. Mieściła we wnętrzu duży cylindryczny zbiornik na wodę, którego ochrona mogła być głównym celem powstania budowli. Najstarszy budynek mieszkalny znajdować się mógł po stronie północno-wschodniej, ale możliwe były także inne miejsca przy murze obwodowym.
Rozbudowa z XV wieku doprowadziła do powstania drugiego, zewnętrznego muru obronnego od strony północno-zachodniej, północno-wschodniej i południowo-wschodniej. Górny zamek został podzielony na dwie części: zachodnią i wschodnią. Strona zachodnia mieściła starą wieżę czworoboczną i budynek burgrabiego, prawdopodobnie służący zamkowej załodze. Do niej prowadziła też brama z podzamcza po stronie południowej, umieszczona w czworobocznej wieży bramnej (była połączona na wysokości pierwszego piętra z budynkiem burgrabiego). Dziedziniec wschodniej części otaczały z trzech stron budynki, spośród których wyróżniała się czworoboczna wieża wschodnia, wystające poza teren parchamu (wewnątrz ulokowana była studnia), oraz południowo-wschodnia, poligonalna kaplica, usytuowana na starszej, cylindrycznej wieży. Po stronie południowej znajdował się podpiwniczony budynek z dużą salą na piętrze i ryzalitem wysuniętym w kierunku międzymurza. Ryzalit ten oświetlany był dwoma małymi bocznymi oknami oraz jednym dużym, prostokątnym z przodu. Jego wnętrze zwieńczono sklepieniem krzyżowo-żebrowym. Kolejny duży późnogotycki budynek mieszkalny wypełniał północno-wschodni narożnik dziedzińca.
W XV wieku obwarowane zostało również podzamacze, które otaczało zamek od północy, wschodu i południowego wschodu. Jego mury i baszty usytuowano za starszym ziemnym wałem, który zapewniał im dodatkową ochronę. Dzięki temu nie umieszczono w nich otworów strzeleckich, a gruby na 2 metry mur i baszty w całości wypełniono. Jedynie ich zwieńczenia umożliwiały ulokowanie tam dział, czy też machin przeciwoblężniczych. Wejście na szczyt wału ulokowano w rampie na prawo od pierwszej, zewnętrznej bramy, co pozwoliło na wygodny transport nie tylko broni, ale także amunicji i innych materiałów potrzebnych do obrony. Obwarowania te były bardzo ciekawym przykładem próby adaptacji do nowych metod walki i upowszechniania broni palnej u schyłku średniowiecza.
Stan obecny
Zamek zachował się do czasów współczesnych w stanie częściowej trwałej ruiny, z neogotyckimi elementami wprowadzonymi w trakcie XIX-wiecznych remontów, które na szczęście nie zakłóciły średniowiecznego charakteru zabudowań i układu przestrzennego. Do najcenniejszych elementów należy wczesnogotycka wieża ze zrekonstruowanym krenelażem, niestety pozbawiona detalu architektonicznego, który pozwalałby na jej dokładne datowanie. Warto również zwrócić uwagę na późnogotyckie zewnętrzne fortyfikacje, łączące zalety obrony czynnej i biernej, będące jednym z najbardziej innowacyjnych przejawów czeskiej sztuki wojskowej z połowy XV wieku. Zamek udostępniony jest dla turystów, na których czeka wewnątrz galeria czeskich dzieł sztuki XIX i XX wieku, wystawy czasowe oraz winiarnia. Ruiny zamku można swobodnie zwiedzać bez przewodnika.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Praha 2009.
Hrady, zámky a tvrze v Čechách, na Moravě a ve Slezsku. Západní Čechy, t. IV, red. Z.Fiala, Praha 1985.
Menclová D., České hrady, Praha 1972.
Sýkora M., Hrady doby husitské, Most 2013.
Záruba F., Počátky šlechtických hradů v Čechách, Plzeň 2025.