Klášter – klasztor Pomuk

Historia

   Klasztor cysterski Pomuk (Nepomuk) został założony w latach 1144-1145, jako filia konwentu z bawarskiego Ebrach. Imię jego fundatora nie jest znane, zakłada się jednak, iż w powstanie klasztoru zaangażowany był książę Władysław II Przemyślida lub jego brat Henryk. Ze względu na zniszczenie większości dokumentów klasztornych, jego początki są słabo naświetlone. W XII i XIII wieku znane są imiona jedynie trzech jego opatów: w roku 1177 udokumentowany został opat Konrad, w 1188 roku opat Hermannus i od 1252 opat Berchtold. W 1199 roku przeorem konwentu był późniejszy biskup ołomuniecki Robert.
   XIII stulecie było dla klasztoru Pomuk, podobnie jak i dla innych konwentów na terenie Czech okresem największego dobrobytu. Jego ziemie rozciągały się na północy po miasto Starý Plzenec, a na zachodzie po miasto Klatovy. Obejmowały one około 80 wiosek, miasta Blovice, Nepomuk i Plánice oraz 10 gospodarczych folwarków. W 1252 roku, za opata Berchtolda, Pomuk stał się założycielem cysterskiej filii w Žďár nad Sázavou. W XIV wieku pod rządami Jana Luksemburczyka, a zwłaszcza Wacława IV, sytuacja ekonomiczna klasztoru pogorszyła się. Miała na to wpływ niepewna sytuacja polityczna oraz epidemia z 1380 roku, kiedy to w krótkim okresie czasu zmarło aż 30 braci i 13 konwersów.
   Na początku XV wieku sytuacja klasztoru była bardzo zła. Upadkowi gospodarczemu towarzyszyły także problemy z dyscypliną i rozluźnienie reguły zakonnej pośród mnichów. W 1418 bracia zdając sobie sprawę z możliwości wybuchu zbrojnego konfliktu przenieśli swoje archiwum do Ebrach, a wraz z nim Pomuk opuściła część konwentu. Było to rozsądne posunięcie, gdyż już na początku rewolucji husyckiej, w 1420 roku buntownicy zdobyli i spalili klasztor, a mnichów wymordowali. Jego wypalone ruiny zostały później przekazane przez cesarza Zygmunta Bohuslavovi i Hynkowi Krušine ze Švamberka, pod warunkiem, że sprowadzą opatowi ośmiu mnichów.
   Niewielka społeczność klasztorna przetrwała w Pomuk aż do XVI wieku. Ostatnim udokumentowanym opatem był w 1562 roku Jan z Tismic, ale już dziewięć lat później klasztor opisywano jako opuszczony. Niestety w 1581 roku zaginęło klasztorne archiwum, sprowadzone do Czech przez Rudolfa II. Składać się miało z 15 papieskich bull, 17 dokumentów w języku czeskim, 196 dokumentów w języku łacińskim i 3 ksiąg. Prawdopodobnie zostały one celowo zniszczone w celu zapobieżenia roszczeniom majątkowym klasztoru. Na miejscu dawnego opactwa z czasem wyrosła wieś Klášter, której mieszkańcy korzystali z ruin klasztoru jak ze źródła darmowego materiału budowlanego.

Architektura

   Pomuk w swym ostatecznym kształcie składał się kościoła klasztornego pod wezwaniem Panny Marii oraz rozległej zabudowy mieszkalnej i gospodarczej, otoczonej w całości murem obwodowym. Kościół prawdopodobnie był typową cysterską świątynią w formie trójnawowej bazyliki na planie krzyża z krótkim, trójbocznie zamkniętym prezbiterium od wschodu, prostą fasadą zachodnią i dwoma ramionami transeptu. Przypuszczać można iż na przecięciu naw wieńczyła go jedynie niewielka sygnaturka, jako iż reguła cysterska zabraniała wznoszenia wyniosłych i masywnych wież.
   Po południowej stronie kościoła wzniesiono trójskrzydłowe zabudowania klasztorne mieszczące wymagane przez regułę zakonną pomieszczenia, takie jak: refektarz (jadalnia), dormitorium (sypialnia), czy kapitularz (miejsce zebrań i narad konwentu). Na zasadzie porównań z innymi cysterskimi klauzurami przypuszczać można, iż w skrzydle wschodnim mieściła się od strony kościoła zakrystia z podręczną biblioteką (armarium), a następnie kapitularz, gdzie codziennie na naradach, siadając na kamiennych ławach umieszczonych wzdłuż ścian, gromadzili się bracia pod przewodnictwem opata. W dalszej części wschodniego skrzydła mieścić mogło się parlatorium w którym mnisi rozmawiali bez groźby złamania ślubów milczenia, sień prowadząca na podklasztorne łąki lub fraternia w której mnisi pracowali, najczęściej w okresie zimowym. Piętro skrzydła wschodniego zazwyczaj przeznaczane było na dormitoria, skomunikowane z latrynami po stronie południowej i kościołem po stronie północnej, by bracia mogli się nocną porą szybko przedostać na modlitwy. Skrzydła południowe przeważnie mieściły refektarz, flankowany przez kuchnię i kalefaktorium, czyli pomieszczenie ogrzewane przez całą zimę, w którym upuszczano krew lub odpoczywano przechodząc z pobliskiej fraterni. Refektarz mnichów usytuowany był zapewne prostopadle do głównego bloku skrzydła południowego, a jego kraniec znajdował się w sąsiedztwie kanału zapewniającego wodę kuchni oraz pobliskim latrynom, które także wysunięte były w stronę południową. Skrzydło zachodnie najczęściej przeznaczone było dla konwersów, mieszcząc ich refektarz, dormitorium i fraternię, a także cellarium, czyli spiżarnie i magazyny klasztorne. Prawdopodobnie na skutek którejś rozbudowy skrzydło zachodnie przedłużono ku południowi, mieszcząc w nowej części refektarz i dormitorium konwersów, a także biorąc pod uwagę pobliski kanał z wodą, również latryny. Wszystkie trzy skrzydła połączono ułatwiającymi poruszanie się krużgankami, które otoczyły wewnętrzny ogród – wirydarz, w stronę którego otwierały się arkadami.
   Po stronie zachodniej i południowo – zachodniej usytuowano dom opata oraz zabudowę gospodarczą, między innymi położony nad wpadającym do stawu kanałem, klasztorny młyn. Od strony północnej z prezbiterium kościoła sąsiadowała niewielka gotycka kaplica św. Bernarda, a w dalszej odległości kaplica św. Małgorzaty. Kaplica św. Bernarda była niewielką salową, oskarpowaną budowlą o trójbocznym zamknięciu po stronie wschodniej.

Stan obecny

   Z klasztornej zabudowy zachowały się do dzisiaj niewielkie fragmentu, wtopione w zabudowę wsi Klášter. Pośród budynków widoczne są różne elementy dekoracyjne i architektoniczne dawnego klasztoru, często wykorzystywane do budowy wiejskich domów. Ogólny kształt zabudowy klasztoru jest dziś trudno dostrzegalny, z wyjątkiem muru z portalem przejazdowym i oknami przy domu nr 39 (prawdopodobnie pochodzi z lat około 1220-1230), oraz dom nr 2 w południowej części wsi, identyfikowanym jako gotycki młyn.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Foltýn D., Sommer P., Vlček P., Encyklopedie českých klášterů, Praha 1998.
Umělecné památky Čech, Moravy a Slezska, red. Poche E., t. I-IV, Praha 1977-1982.

Strona internetowa kralovskedilo.ktf.cuni.cz, Klášter – Klášter cisterciáků.
Strona internetowa wikipedia.org, Klášter Nepomuk.