Kladruby – klasztor benedyktyński

Historia

   Klasztor benedyktyński w Kladrubach ufundowany został w 1115 roku przez księżną Rychezę z Bergu oraz jej małżonka, księcia Władysława I Przemyślidę, który został w nim pochowany dziesięć lat później. Miał on wspomóc kolonizację i rozwój pogranicza zachodnich Czech. Pierwsi bracia, sześciu zakonników oraz sześciu konwersów pod przewodnictwem opata Andrzeja, przybyli w 1117 roku ze Szwabii z konwentu w Zwiefalten.  Wkrótce jednak z powodu kłopotów musieli powrócić i przybyć ponownie w 1120 roku, a ostatecznie osiedlenie mnichów z opatem Bertholfem nastąpiło około 1130 roku. Początkowo wznieśli oni drewniane zabudowania oraz rozpoczęli budowę prezbiterium kościoła w którym już w 1125 roku pochowano Władysława I. Romańskie murowane budowle klasztoru zaczęto wznosić na początku drugiej połowy XII wieku, a następnie prace kontynuowano w rozwijającym się stylu gotyckim w pierwszej połowie XIII wieku, kiedy to powstał trójnawowy korpus bazyliki. Ostatecznie kościół klasztorny konsekrowano w 1233 roku, była to wówczas jedna z największych murowanych budowli na terenie Czech. W XIII i XIV wieku konwent kladrubski należał do największych wspólnot czeskiej prowincji benedyktyńskiej. Dzięki jego bogactwu w pierwszej połowie XIV wieku prowadzono dalsze prace nad rozbudową, wznosząc między innymi nowe gotyckie, trójnawowe prezbiterium, czy kaplicę Wszystkich Świętych.
   W drugiej połowie XIV wieku klasztor został włączone w konflikt Wacława IV z biskupem Janem z Jenštejna. Władca by osłabić swego przeciwnika planował przekształcić Kladruby w nowe biskupstwo, jednak po śmierci opata Recka konwent szybko wybrał na jego następcę mnicha Olena, a Jan z Jenštejna wybór ten zatwierdził, unikając okresu wakatu na który liczył król. Po załagodzeniu sporu do planu przekształcenia klasztoru nigdy już nie wrócono.
   Okres rozwoju opactwa został zahamowany w 1421 roku, kiedy to klasztor zdobyli i zniszczyli Husyci oraz ponownie, gdy był odbijany przez katolickie wojska Zygmunta Luksemburczyka. Pierwsze naprawy zaczęto przeprowadzać dopiero po zakończeniu konfliktu religijnego, po 1435 roku, a gruntownej odbudowy dokonano pod koniec XV wieku. Kościół klasztorny został ponownie wyświęcony w 1504 roku, prace przy zabudowie klasztornej sfinalizowano natomiast w pierwszej połowie XVI wieku. Niestety w 1589 roku opactwo zostało zniszczone przez pożar, a kolejne spustoszenia przyniosła wojna trzydziestoletnia w pierwszej połowie XVII wieku.
   Odbudowę połączoną z barokową przebudową prowadzono od 1653 roku. W latach 1712–1726 opat Maurus Finzguth, na podstawie planów Jana Blažeja Santini, przekształcił kościół, między innymi wznosząc nowe apsydy przy prezbiterium oraz centralnie umieszczoną wieżę. Wkrótce potem w latach 1729–1739 wzniesiono całkiem nowe, barokowe budynki klasztorne. W 1785 roku cesarz Józef II dokonał kasaty kladrubskiego konwentu, którego wyposażenie zostało w większości wyprzedane. Jego budynki zaczęły być używane jako hospicjum, koszary, szpital wojskowy, a nawet browar. W 1825 kompleks klasztorny kupił książę Alfred I Windischgrätz, lecz wykorzystywał go okazjonalnie, w większości poświęcając na cele administracyjne i użytkowe. W 1945 roku klasztor uległ nacjonalizacji i został przejęty przez państwo Czechosłowackie.

Architektura

   Klasztor został wzniesiony na cyplu ponad rzeką Úhlavką, w pobliżu ważnej przeprawy na tzw. szlaku norymberskim, na miejscu starszego jednonawowego kościoła i cmentarza z przełomu X i XI wieku. Na południe od niego w drugiej połowie XII wieku i początku XIII wieku benedyktyni wznieśli romański, duży trójnawowy kościół z transeptem i centralnie usytuowaną apsydą po stronie wschodniej.
   W okresie gotyckim (1300-1350) bazylika została powiększona o nowe trójnawowe prezbiterium. Jego nawy boczne oraz nawa główna zostały zamknięte od wschodu trójbocznie. Całość budowli została także wzmocniona licznymi przyporami, odciążającymi nacisk sklepień na mury kościoła. Odnalezione 1400 fragmenty XIV-wiecznych rzeźb, zniszczonych w trakcie wojen husyckich, wskazują, iż świątynia była wówczas bogato udekorowana.
   Zabudowa klasztorna została wzniesiona na południe od kościoła. Trzy skrzydła z krużgankami otaczającymi wirydarz zapewne stykały się z korpusem nawowym, przy czym skrzydło zachodnie znajdowało się w pobliżu zachodniej fasady kościoła, skrzydło wschodnie usytuowane było na przedłużeniu transeptu, a skrzydło południowe ulokowano równolegle do nawy. Romański wirydarz miał wymiary około 12×12 metrów i otoczony był krużgankami zwieńczonymi sklepieniami bez użycia żeber. Wschodnie skrzydło prawdopodobnie posiadało jedną kondygnację, dwa trakty i w okresie romańskim zwieńczone było płaskim, drewnianym stropem. Prawdopodobnie mieścił się tam kapitularz oraz sień wejściowa prowadząca do dalszych zabudowań opactwa i cmentarza. Na południowej stronie prezbiterium zlokalizowano zakrystię, kaplicę Wszystkich Świętych oraz położoną nieco na uboczu infirmerię.

Stan obecny

   Średniowieczne zabudowania klasztorne nie zachowały się do czasów współczesnych, praktycznie w całości zostały unicestwione przez barokową zabudowę. Także kościół przeszedł w XVIII wieku gruntowną tzw. gotycko-barokową transformację, skutkującą między innymi pojawieniem się dwóch bocznych masywnych apsyd przy prezbiterium. Co ciekawe wzniesiono je w stylistycznej spójności z resztą prezbiterium. Spore zmiany dotknęły również zachodniej fasady kościoła oraz skrzyżowania nawy głównej z transeptem, które zwieńczono nową barokową wieżą.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Foltýn D., Sommer P., Vlček P., Encyklopedie českých klášterů, Praha 1998.
Nováček K., Kladrubský klášter 1115–1421. Osídlení – architektura – artefakty, Praha 2010.
Umělecné památky Čech, Moravy a Slezska, red. Poche E., t. I-IV, Praha 1977-1982.

Strona internetowa klaster-kladruby.cz, hrad KlenovHistory of the Monastery.