Kadaň – klasztor franciszkański

Historia

   Pomysł ufundowania klasztoru franciszkańskiego wypłynął w 1452 roku, w trakcie podróży misyjnej po Czechach Jana Kapistrana, kaznodziei i założyciela zakonu braci mniejszych obserwantów, gdy odwiedził on właściciela miejscowych dóbr, Jana z Lobkovic na Hasištejnie. Jego zaczątkiem była mała kaplica pod wezwaniem Czternastu Świętych Pomocników, wzniesiona około połowy XV wieku poza miejskimi murami miasta Kadaň. W 1471 roku zaczęto udzielać odpustów dla odwiedzających kaplicę i składających datki na budowę klasztoru, a w 1473 roku za pozwoleniem króla Władysława II przejął to miejsce pielgrzymkowe prowincjał franciszkanów. Prawdopodobnie w następnym roku rozpoczęto budowę kościoła, prowadzoną pod nadzorem chebskiego mistrza  Erharda Bauera z Eichstätt. Prace zakończono dość szybko, już w 1480 roku, kiedy to wyświęcił go sufragan Johann. Najpewniej ukończony musiał być już wówczas cały kościół, a nie tylko prezbiterium, gdyż poza ołtarzem głównym konsekrowano także cztery ołtarze boczne. Zabudowania klasztorne musiały być początkowo drewniane, gdyż dopiero w 1483 roku położono kamień węgielny pod budowę klauzury. Prace nad nią przyspieszyły dopiero w latach 1494-1506, dzięki  finansowej pomocy Jana z Lobkovic i odpustom udzielonym przez papieża Innocentego VIII.
   W 1506 roku i ponownie w 1514 w klasztorze zbierała się kapituła prowincjonalna franciszkanów, na którą każdorazowo przybywało aż około 150 braci. Goszczenie tak znacznej liczby zakonników świadczy, iż budowa klasztoru musiała być już ukończona, choć w latach 1523-1546 został on znacznie powiększony po stronie zachodniej. Fundatorem tej późnogotyckiej przebudowy był Jiří Popel z Lobkovic. Był to już jednak schyłek okresu dobrobytu dla klasztoru. Wraz z nadejściem i rozwojem reformacji jego rola jako miejsca pielgrzymkowego podupadła, przez co znacząco zmniejszyły się dochody, spadła także liczba nowych powołań. W 1564 roku mnisi czasowo opuścili podupadły klasztor i udali się do klasztoru w Tachovie. Co prawda wrócili w latach 70-tych XV wieku, lecz brakowało im funduszy na konieczne naprawy. Dopiero pod koniec tamtego stulecia po raz kolejny franciszkanów wsparł gorliwy katolik Jiří Popel z Lobkovic. Wzniesiono wówczas także krótkie skrzydło naprzeciwko ogrodu i zasklepiono część pomieszczeń.
   W 1619 roku podczas antyhabsburskiego powstania które zapoczątkowało wojnę trzydziestoletnią, klasztor został obrabowany i spustoszony. Uwięziono i przewieziono do Pragi jego gwardiana, a zakonników zmuszono do opuszczenia zabudowań. Sytuacja zmieniła się po klęsce powstańców pod Białą Górą, która rozpoczęła gwałtowną rekatolizację kraju. Mnisi powrócili około 1627 roku, lecz klasztor i kościół zostały poważnie uszkodzone przez działania wojskowe toczące się w pobliżu aż do 1648 roku. Dlatego do napraw przystąpiono dopiero w 1659 roku, a zakończono je w 1662. Pod koniec XVII wieku klasztor został połączony z miastem alejką wyłożoną wczesnobarokowymi kaplicami, które zostały ufundowane przez szlacheckich dobroczyńców. Dalsze renowacje i barokowe przebudowy miały miejsce  w latach 1747-1749. Doprowadziły one między innymi do powstania drugiego wirydarza, nowego zachodniego chóru w kościele i budynku nowicjatu. W 1752 roku zabudowania klasztoru zostały zniszczone przez pożar, a kościół uszkodzony. Ostatnie gruntowne prace renowacyjne miały miejsce w drugiej połowie XIX wieku.

Architektura

   Klasztor usytuowano na zachód od miasta, poza murami miejskimi, nad rzeką Ochrzą, która lekkim zakolem otaczała go od południa i zachodu. Jego dominantą został kościół, składający się z krótkiego trójnawowego pseudobazylikowego korpusu o kwadratowym w planie kształcie oraz prezbiterium o trzech prostokątnych przęsłach i wielobocznym zamknięciu na wschodzie. Prezbiterium otrzymało szerokość nawy głównej, zwieńczone zostało sklepieniem krzyżowo – żebrowym, a przez to od zewnątrz jego elewacje wzmocniono przyporami. Pomiędzy nimi przepruto wysokie ostrołukowe okna, dwudzielne po stronie północnej, a trójdzielne we wschodnim zamknięciu.
   Budynki klauzury usytuowane zostały po południowej stronie kościoła, gdzie wraz z nim otoczyły niewielki wirydarz z krużgankami. Krużganki zwieńczone zostały późnogotyckim wysklepkowym, bezżebrowym sklepieniem sieciowym, jednym z najwcześniejszych tego typu przykładów na ziemiach czeskich. Podobną formę otrzymało również sklepienie kaplicy św. Katarzyny z około 1480 roku, usytuowanej w południowej części wschodniego skrzydła, z którego wystawała wielobocznym zamknięciem. Sklepienie krzyżowo – żebrowe zastosowano natomiast w zakrystii, usytuowanej w przyziemiu skrzydła wschodniego, tuż przy prezbiterium kościoła. Bardzo nietypowe było umieszczenie kapitularza powyżej niej, na górnej kondygnacji, gdyż zwyczajowo sytuowany był on zawsze w przyziemiu skrzydła wschodniego. W skrzydle południowym znajdował się refektarz oraz zapewne sąsiadująca z nim kuchnia, natomiast skrzydło zachodnie mogło mieć początkowo przeznaczenie pomocnicze, gospodarczo – magazynowe.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Foltýn D., Sommer P., Vlček P., Encyklopedie českých klášterů, Praha 1998.
Umělecné památky Čech, Moravy a Slezska, red. Poche E., t. I-IV, Praha 1977-1982.