Jindřichův Hradec – zamek

Historia

   Najstarsza, wyłącznie drewniana jeszcze zabudowa w Hradec, według badań archeologicznych sięga X wieku. Był to wówczas graniczny gród, leżący na drodze wielkiego szlaku handlowego z europy południowej do centralnej części Czech. Pierwsza informacja o zamku w źródłach historycznych pojawiła się w 1220 roku, kiedy to wspomniano “Novum castrum” – Nowy Zamek, siedzibę możnego Jindřicha Vítkovca. Zarówno nazwa łacińska, jak i pojawiające się w 1232 i 1242 roku nazwy Gredica i Gradec, pochodzące od czeskiego Hradec, także sugerują istnienie tu wcześniejszego, starszego grodu. Budowa wczesnogotyckigo zamku została ukończona przez syna Jindřicha Vítkovca, Oldřicha I (1254-1282).
   W 1277 roku król Przemysł Ottokar II zajął zamek w obliczu zdrady Oldřicha spiskującego z królem niemieckim Rudolfem Habsburgiem. Gdy rok później Przemysł zginął na polu bitwy pod Suchymi Krutami, Oldřich I zdołał odzyskać zarówno wpływy jak i Hradec. W walce króla Wacława II z Albrechtem austriackim w 1304 roku Oldřich II z Hradca wraz z całym rodem Vítkovców okazał się już lojalny wobec króla. Jego następca, Oldrich III (1299–1348) często przebywał na dworze królewskim, ale został przyćmiony przez bardziej wpływowych krewnych: Petra z Rožmberka i Viléma z Landštejna. W okresie jego rządów Hradec intensywnie się rozwijał, niewielka początkowo osada szybko przekształciła się w miasto, którego fortyfikacje zostały wówczas połączone z nowymi, zewnętrznymi obwarowaniami zamku. Oprócz bezpieczeństwa Oldrich III dbał także o reprezentacyjny wygląd wygląd swej siedziby. To z jego inicjatywy w 1338 roku sień pałacu została ozdobiona wspaniałym cyklem ściennych polichromii. 
   Na początku lat pięćdziesiątych XIV wieku w lokalnych walkach wewnętrznych w Czechach brał również udział ówczesny dziedzic Hradca, Jindřich (1345–1363). W 1349 król Karol IV poruczył mu i Jošowi z Rosenberga ziemie wokół Pilzna z obowiązkiem dbania o pokój na wyznaczonym obszarze. W nagrodę za zasługi, w tym kampanię przeciwko Ludwikowi Bawarskiemu, król nadał Jindřichowi miasto Domažlice. Nadanie to musiał później odwołać z powodu krwawego zatargu w jaki popadł Jindřich ze swym sąsiadem Vilémem z Landštejna, a w 1352 roku dodatkowo skazał go na dwa lata wygnania z powodu wmieszania się w antykrólewski bunt Rožmberków. Jindřich zmarł w 1363 roku, a spadek przejął jego najstarszy syn Jindřich starszy z Hradca (1363-1398).
   W okresie wojen husyckich ród panów z Hradca podzielił się pomiędzy różne strony konfliktu. Menhart z Hradce, jako utrakwista (łagodne skrzydło husytów), zapewne nie chcąc ryzykować zniszczenia swych dóbr, po klęsce pod Kamenicí nad Lipou w 1426 zawarł pokój z przywódcą radykalnego skrzydła husytów Prokopem Wielkim. Po bitwie pod Lipanami w 1434, kiedy to katolicka i utrakwistyczna szlachta czeska zniszczyła wojska ortodoksyjnych husyckich taborytów i sierotek, Menhart otwarcie pojednał się z królem Zygmuntem Luksemburczykiem. W okresie gdy był on panem na Hradcu oraz za jego syna Oldřicha (1437–1453) dokonano kolejnej rozbudowy zamku. Skupiła się ona głównie na powiększeniu przestrzeni mieszkalnej i podniesieniu komfortu życia, choć nie zapomniano o poprawie bezpieczeństwa, wznosząc trzeci obwód murów z trzema basztami od południa, wschodu i zachodu.
   W 1466 roku w Jindřichův Hradec spotkali się przedstawiciele Unii Zielonogórskiej, związku katolickiej szlachty czeskiej mającego na celu obalenie husyckiego króla Jerzego z Podiebradów. Rok później Hradec obległy wojska syna króla Jerzego, księcia Henryka, lecz po paromiesięcznym oblężeniu musiały odstąpić.
   W drugiej połowie XVI wieku, w czasach gdy na zamku siedział Jáchym i jego syn Adam II przeprowadzono najbardziej radykalną przebudowę w historii Hradca, przekształcającą późnogotycki zamek w renesansowy pałac. Zarządzali nią znani wówczas w Europie architekci: Antonio Erizer Vlach, a po 1581 roku Baltazar Maggi z Arogno. W prace włożono wiele pieniędzy i poświęcono dużo czasu, lecz rezydencją od 1604 roku nie cieszyły się już kolejne pokolenia potomków Jindřicha Vítkovca, gdyż Jáchym Oldřich zmarł bezpotomnie. Zamek przeszedł w ręce rodziny Slavatów, a od 1693 roku w posiadanie ich krewnych Černínov (Czerninów) z Chudenic. W 1773 roku został poważnie zniszczony przez pożar i przez lata był w stanie bliskim ruiny. Dopiero w  1906 roku Eugen Černín, rozpoczął długą, trwającą aż do 1923 roku odbudowę. Jego ród był właścicielem zamku do czasu jego nacjonalizacji w 1945 roku.

Architektura

   Zamek usytuowano w bardzo obronnym z natury miejscu pomiędzy rzeką Nežárka od strony zachodniej, a jeziorem i bagnami po stronie wschodniej, które wraz ze strumieniem ciągnęły się aż na południe, gdzie strumień wpada do rzeki. Pomimo, iż teren zamku położony był prawie 14 metrów ponad poziom wody, jadąc od południa trzeba było okrążyć całe założenie, by znaleźć od północy, poprzez podzamcze, dogodniejsze warunki i możliwość wjazdu do warowni.
   Z powodu ukształtowania terenu zamek osiągnął w planie formę trójkąta z narożnikiem skierowanym na południe. Jednym z najstarszych elementów murowanych zamku była z pewnością masywna, cylindryczna Czarna Wieża zbudowana w północnej części założenia. Przy niej po stronie wschodniej usytuowano prostokątny w planie, romańsko – gotycki pałac. Okrągła wieża północna została zbudowana w najwyższym miejscu terenu i chroniła bramę położoną obok niej, po stronie zachodniej. Drugą, mniejszą wieżę wzniesiono po stronie południowo – zachodniej, natomiast trzecia wieża, mieszkalna, zwana Hranatka zamknęła trójkąt zamku w narożniku po stronie północno-wschodniej. Hranatka była czworoboczna i według źródeł z XVI wieku połączona przejściem z gankiem obrońców na murach obwodowych, które w formie murowanej otoczyły warownię jeszcze przed końcem pierwszej połowy XIII wieku. Ich grubość wynosiła około 2 metrów, dodatkowo od strony północnej poprzedzone były fosą i parchamem. Po stronie północnej murem obwiedziono północne podzamcze, do którego wjazd prowadził przez czworoboczną wieżę bramną.
   Wieża północna miała ponad 10,5 metra średnicy i około 32 metry wysokości. Jej przyziemie sklepiono kopułą, a trzy kondygnacje ponad nim, płaskimi, drewnianymi stropami. Dostępne jedynie poprzez górny otwór w suficie, przyziemie przy grubości ścian 3,95 metra, miało jedynie 2,6 metra wewnętrznej średnicy, co predysponowało go do funkcji więzienia lub ewentualnie małego magazynu. Jedyne wejście do wieży znajdowało się od południa, na trzecim piętrze, na wysokości 13 metrów nad poziomem dziedzińca. Wchodziło się więc do niego przez drewniany pomost z zachodnich murów obronnych, albo z górnych kondygnacji romańsko – gotyckiego pałacu. Zwieńczenie wieży stanowił wysoki stożek, otoczony chodnikiem straży na grubych jeszcze na tej wysokości na 3,6 metra ścianach.
   Pałac pierwotnie był budowlą jednotraktową ze sklepionymi kolebkowo piwnicami, przyziemiem i dwoma górnymi piętrami. W każdej z trzech naziemnych kondygnacji znajdowały się cztery pomieszczenia z nieco szerszą komorą na końcu, dostępną z przyziemia przez ostrołukowy portal. Później komora ta została pochłonięta przez budowę dużej późnogotyckiej sali. Na pierwszym piętrze od strony dziedzińca umieszczono zewnętrzny ganek prowadzący do środkowej sieni, z której boczne portale pozwalały się dostać do dwóch sąsiednich pomieszczeń: zachodniej, ogrzewanej narożnym kominkiem komnaty i położonej od wschodu kaplicy. Sień pełniła zapewne ważną rolę reprezentacyjną, jako iż wszystkie jej ściany pokryto trzema pasami malowideł. Dwa z nich obrazowały żywot św. Jerzego, trzeci natomiast przedstawiał rząd tarcz herbowych. Tak więc przy dość skromnych rozwiązaniach architektonicznych pałacu, wyrafinowanie nadrobiono bogatym i efektownym wystrojem. Komnata z kominkiem zwieńczona była sklepieniem krzyżowo – żebrowym i pierwotnie posiadała także przejście do wykusza latrynowego, zawieszonego nad fosą. Portal od strony dziedzińca przebito w tym pomieszczeniu dopiero w XV wieku. Drugie piętro posiadło trzy niskie pokoje z płaskimi sufitami z których środkowy został zwieńczony sklepieniem krzyżowo – żebrowym w XVI stuleciu. Oryginalnie miał on portal od strony dziedzińca, prowadzący zapewne na drewniany, zewnętrzny krużganek, oraz drugie przejście na emporę wschodniej kaplicy, która jak widać zajmowała pierwsze i drugie piętro pałacu. Jej trójbocznie zamknięte prezbiterium skierowane było w kierunku fosy i podzamcza, posiadało tylko jedno okno, a przed nim ołtarz. Kaplicę sklepiono krzyżowo z żebrami spływającymi na służki o kapitelach ozdobionych roślinnymi motywami.

   Przed końcem drugiej połowy XIII wieku zamek dodatkowo zabezpieczono od zachodu i północnego wschodu zewnętrznym, niższym i nieco słabszym murem, który wydzielił 6-7 metrowe międzymurze. Nowy mur parchamowy w pobliżu północnej okrągłej wieży połączono z obwarowaniami miejskimi i w XV wieku wzmocniono czworoboczną wieżą zwaną Czerwoną, o boku długości 10 metrów. W okresie późnogotyckim w jej przyziemiu urządzono kuchnię zaopatrzoną w cztery kominy. Samo miejsce połączenia murów miejskich i zamkowych ufortyfikowano niewielką, pięcioboczną Wieżą Lázeňka. Jej górna kondygnacja otwarta była w trzech kierunkach na mury obronne zamku i miasta oraz zwieńczona krenelażem. Umieszczone w niej pomieszczenie zapewne służyło jako strażnica, posiadało kominek i latrynowy wykusz. W okresie późnego średniowiecza od Wieży Lázeňka poprowadzono w kierunku południowym trzeci pas muru obronnego, chroniący zamek od zachodu, południa i wschodu. Był on dość cienki, lecz wysoki jak na mur parchamu. W jego ciągu umieszczono dwie półokrągłe, otwarte od wewnątrz baszty; trzecia okrągła prawdopodobnie znalazła się w najbardziej wystającym, południowym narożniku. Umieszczona w zachodnim narożniku głównego muru zamkowego brama była zwykłym portalem poprzedzonym zwodzonym mostem. Prowadziła ona na północne, obwarowane podzamcze o formie zbliżonej do trapezu. W okresie późnego średniowiecza zaczęła także funkcjonować druga, wschodnia brama, przy wieży Hranatka, także prowadząca na podzamcze północne. Z niego stara czworoboczna wieża bramna z XIII wieku wiodła wprost do miasta. W XV lub na początku XVI wieku podzamcze zostało podzielone biegnącą na linii wschód – zachód zabudową na dwa dziedzińce. Z zabudowy tej dziś rozpoznać można jedynie jedno środkowe, kwadratowe pomieszczenie ze sklepieniem krzyżowo – żebrowym wspartym na pojedynczym filarze. Dodatkowo obwarowania podzamcza północnego wzmocniła nieregularna, czworoboczna baszta w narożniku wschodnim oraz dwie kolejne półokrągłe baszty w czołowej kurtynie północnej.
   W XIV wieku przeprowadzono wielką rozbudowę pałacu przy północnej wieży. Został on poszerzony od strony dziedzińca o nowy trakt z pięcioma pomieszczeniami na każdym piętrze. Były one nieco węższe, zapewne z powodu możliwych trudności w oświetleniu dawnych pomieszczeń, na które wcześniej pozwalał drewniany, nie zasłaniający okien ganek. W XV stuleciu pałac został także przedłużony od wschodu, aż do wieży Hranatki, gdzie na piętrze umieszczono wielką salę. Było to wówczas największe i najbardziej reprezentacyjne pomieszczenie na zamku. Pierwotnie sklepione drewnianym stropem, od początku XVI wieku zwieńczone było sklepieniem sieciowym. Oryginalnie oświetlały ją wysokie ostrołukowe okna w białych obramowaniach. W latach osiemdziesiątych XV wieku stara kaplica zamkowa została powiększona o nowe prezbiterium, którego wieloboczne zamknięcie dochodziło do muru parchamu. Środkowa i wschodnia część pałacu była wówczas trzykondygnacyjna, część budynku przy bramie i wieży północnej tylko dwupiętrowa. Komunikację pionową po wyburzeniu drewnianych krużganków zaczęła pełnić murowana klatka schodowa w południowo-wschodnim narożniku nowej zabudowy. Górne kondygnacje prawdopodobnie wieńczyły poddasza o konstrukcji szachulcowej i trójkątne szczyty, nadające całości dość urokliwego wyglądu. Zostały one przekształcone w trakcie przebudowy z połowy XVI wieku. Północno – zachodni narożnik połączony był arkadowym łącznikiem wyposażonym w przejazd bramny z nowym budynkiem po stronie zachodniej, usytuowanym poprzecznie w stosunku do muru obronnego i dalej z podłużnym, dwutraktowym skrzydłem zachodnim, umieszczonym wzdłuż głównego muru obronnego i częściowo wchodzącym na teren dawnego międzymurza. Komunikację między starym pałacem a nowymi skrzydłami ułatwiały także zewnętrzne szachulcowe lub drewniane ganki, przylegające do zewnętrznych ścian skrzydła poprzecznego i łącznika z arkadowym przejazdem przy okrągłej wieży. Przebudowa późnogotycka uczyniła Jindřichův Hradec jednym z najwspanialszych prywatnych zamków swej doby.

Stan obecny

   Zamek zachował się do czasów współczesnych w formie jaką otrzymał po gruntownej przebudowie z drugiej połowy XVI wieku, jednak odleźć w nim można całkiem sporo elementów pierwotnych, średniowiecznych. Z pośród nich na pierwszym miejscu wymienić należy cylindryczną Czarną Wieżę, częściowo przebudowaną Czerwoną Wieżę oraz fragmentarycznie zachowany trzeci pas muru obronnego z półokrągłą basztą po stronie zachodniej. Kuchnia w przyziemiu Wieży Czerwonej jest najlepiej zachowaną na terenie Czech późnogotycką kuchnią zamkową. Warty obejrzenia jest także dawny romańsko – gotycki pałac z kaplicą, którego niestety zewnętrze elewacje wraz z większością otworów okiennych zostały przekształcone. Natomiast wewnątrz przetrwał szereg oryginalnych pomieszczeń z dawną sienią i jej ściennymi polichromiami na czele (rekonstruowanymi w XIX wieku). Zamek udostępniony jest do zwiedzania od 30 marca do 31 października. Do wyboru są trzy trasy obejmujące część średniowieczną, renesansową, apartamenty z XVIII i XIX wieku oraz wejście na Czarną Wieżę.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Praha 2009.

Hrady zamky a tvrze v Cechach na Morave a ve Slezsku, red. Fiala Z., Jizni Cechy t.V, Praha 1989.
Menclová D., České hrady, Praha 1972.
Strona internetowa zamek-jindrichuvhradec.cz, History of the castle.