Jindřichův Hradec – kościół św Jana z klasztorem franciszkańskim

Historia

   Klasztor franciszkański w Jindřichův Hradec został założony na początku XIV wieku, na miejscu w którym już od XIII wieku przy kościele parafialnym działał zakon krzyżacki. Prawdopodobnie jego powołanie miało być odpowiedzią na wzrost popularności ludowego kacerstwa, z którego wpływami minoryci mieli walczyć (pomiędzy 1335 a 1342 rokiem w mieście działać miał papieski inkwizytor Havel z Hradca).
   Budowa klasztoru trwała parę dziesięcioleci. W latach 1320-1350 wzniesiono prezbiterium i ściany obwodowe korpusu kościoła, zaczęto także zakładać sklepienia w nawie południowej. Wznoszenie świątyni oraz kaplicy św. Mikołaja ukończono w drugiej połowie XIV stulecia. W 1369 zawarta została umowa na budowę klasztornego krużganka, poświadczona przez gwardiana Jana i brata Wischemera oraz kamieniarzy Mikołaja i Andrzeja. Wynika z niej, iż w okresie tym wszystkie trzy skrzydła klauzury były już zbudowane.
   W 1434 roku klasztor wraz z większością miasta został spalony przez husytów, co wymusiło długotrwałą renowację, trwającą aż do 1484 roku. W jej trakcie między innymi założono sklepienia w krużgankach. W okresie reformacji konwent minorytów hradeckich podupadł. Po długich sporach z władzami miasta, mnisi opuścili Jindřichův Hradec i w 1560 roku wyjechali do Jihlavy. W budynkach klasztornych funkcjonował od tamtego czasu szpital i przytułek św. Jana, kościół natomiast tymczasowo wykorzystywali jezuici. W 1597 roku przeprowadzono kolejne naprawy i przebudowy zabudowy klasztornej, następne po pożarze w 1608 roku, w 1787 roku oraz w latach 1891–1895. Pod koniec XX wieku kompleks przeszedł kosztowną renowację, dzięki której obecnie może się w nim znajdować muzeum miejskie.

Architektura

   Konwent franciszkanów wraz z kościołem klasztornym został usytuowany w północno – wschodniej części miasta w narożniku utworzonym przez miejskie obwarowania. Klasztor wzniesiono na miejscu starszej drewnianej zabudowy mieszkalnej oraz funkcjonującego przy nim murowanego kościoła z początku XIII wieku. Ta najstarsza świątynia wzniesiona była na planie prostokąta z półokrągła apsydą po stronie wschodniej. W drugiej połowie XIII wieku została zastąpiona przez kolejny kościół, tym razem o formie najpewniej nigdy nie ukończonej bazyliki, wiązanej z działalnością zakonu krzyżackiego.
   Kościół klasztorny minorytów był budowlą typową  dla architektury zakonów żebraczych z XIII i XIV wieku. Składał się z szerokiej nawy głównej, węższej nawy południowej oraz długiego prezbiterium o trójbocznym zakończeniu, usytuowanego pod nieco innym kątem niż korpus nawowy. Nad przecięciem nawy z chórem wzniesiono niewielką, wieloboczną wieżyczkę. Na południowej stronie prezbiterium usytuowano kaplicę św. Mikołaja, a po północnej, zakrystię. Kaplica składała się z kwadratowej nawy ze sklepieniem opartym na centralnym folarze oraz jednoprzęsłowego, sklepionego krzyżowo prezbiterium zamkniętego od wschodu trójbocznie i pozbawionego przypór. W XV wieku, po okresie wojen husyckich nawa główna kościoła została zwieńczona sklepieniem gwiaździstym, natomiast boczną nawę i prezbiterium sklepieniem krzyżowo – żebrowym. We wnętrzu kościół został ozdobiony ściennymi polichromiami, tworzonymi od połowy XIV do końca XV wieku, których fragmenty przetrwały do dnia dzisiejszego.
   Zabudowa klasztorna została umieszczona po północnej stronie kościoła, gdzie trzy skrzydła budynków wraz z gotyckimi krużgankami otoczyły wirydarz. W drugiej połowie XV wieku otrzymały one sklepienia krzyżowe z żebrami opadającymi na konsole zawieszone na gładkich ścianach z jednej strony, oraz pomiędzy ostrołukowymi arkadami wirydarza z drugiej strony. Krużganki zapewniały dostęp do kościoła i wszystkich ważniejszych pomieszczeń konwentu, między innymi kwadratowego w planie kapitularza w skrzydle wschodnim, zwieńczonego sklepieniem gwiaździstym opartym na pojedynczym filarze. Pomiędzy nim a kościołem usytuowana została prostokątna w planie zakrystia, przykryta sklepieniem kolebkowym. Nad całym przyziemiem skrzydła wschodniego prawdopodobnie mieściło się dormitorium, połączone z kościołem klasztornym oraz zapewne z latrynami po przeciwnej stronie. Skrzydło zachodnie po opuszczeniu klasztoru w XVI wieku przez franciszkanów, zostało przebudowane na dwa wielkie i szerokie pomieszczenia ze sklepieniami sieciowymi. Pierwotny układ skrzydła północnego pozostaje nieznany, przypuszczać jedynie można, iż mieścił się w nim poświadczony źródłowo refektarz z którym sąsiadować musiała kuchnia.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Foltýn D., Sommer P., Vlček P., Encyklopedie českých klášterů, Praha 1998.

Umělecné památky Čech, Moravy a Slezska, red. Poche E., t. I-IV, Praha 1977-1982.
Strona internetowa hrady.cz, klášter minoritů s kostelem sv. Jana Křtitele.