Jihlava – miejskie mury obronne

Historia

   Budowę obwarowań prawdopodobnie rozpoczęto w Jihlavie wkrótce po założeniu miasta w latach 40-tych XIII wieku. Być może murowane obwarowania poprzedzone były (przynajmniej na niektórych odcinakach mp. przy klasztorze minorytów) fortyfikacjami drewniano – ziemnymi, które jednak dość szybko zastąpiono kamiennymi. Wczesne ufortyfikowanie miasta (prace zakończono w latach 60 lub 70-tych XIII stulecia) spowodowane było zapewne tym, iż był to ważny ośrodek górniczy na granicy Czech i Moraw, dodatkowo usytuowany na znaczącym szlaku handlowym zwanym „Haberskim”. W XIV wieku obwarowania wzmocniono basztami oraz zewnętrznym murem parchamu, funkcjonowało już wówczas także wszystkie pięć bram.
   W okresie wojen husyckich miasto, które było katolicką ostoją króla Zygmunta Luksemburskiego, nie zostało ani razu zdobyte przez bożych bojowników. Było jednak bezpośrednie zagrożenie w 1423, 1425 i 1427 roku, kiedy to oblegały je wojska Jana Žižki i Jana Roháča z Dubé. Obwarowania okazały się skuteczne, a obrońcy zdeterminowani, dzięki czemu Jihlava odparła wszystkie ataki, choć jej bezpośrednie otoczenie zostało spustoszone. W drugiej połowie XV wieku, w dużej mierze niemiecka Jihlava, odmówiła uznania koronacji husyckiego Jerzego z Podiebradów. W obliczu nowej wojny fortyfikacje wzmocniono i wyremontowano, prawdopodobnie wówczas część baszt czworobocznych została zastąpiona półokrągłymi. W 1458 roku miasto  zostało oblężona przez wojska Jerzego i ostatecznie zmuszone do poddania.
   Wiek XVI był okresem przejściowym, charakteryzował się zanikiem znaczenia średniowiecznych obwarowań, a pojawieniem fortyfikacji nowożytnych. W Jihlavie w okresie tym wzmocniono głównie najbardziej zagrożone elementy obwarowań, czyli bramy, które otrzymały rozbudowane przedbramia. Kolejne prace zostały podjęte w 1639 roku w obliczu zagrożenia szwedzkiego. Jednak powstałe wtedy szańce i palisady były zapewne budowane w pośpiechu i traktowane jako element tymczasowy i prowizoryczny. W 1645 roku Szwedzi zdobyli Jihlave i natychmiast przystąpili do rozległych prac nad wznoszeniem trzeciego pasa, nowożytnych już obwarowań bastionowych. Po zakończeniu wojny trzydziestoletniej znaczenie wyniszczonej Jihlavy zaczęło spadać. Podupadłe obwarowania przestały być naprawiane i popadły w ruinę. Od 1783 roku mury zaczęły być rozbierane, a fosa zasypywana. W celu ułatwienia komunikacji w XIX stuleciu rozebrano większość bram miejskich wraz z przedbramiami.

Architektura

   Założone nad rzeką Jihlavką miasto otrzymało nieregularny obwód murów obronnych o kształcie zbliżonym do półksiężyca i długości około 2140 metrów. Główny mur miał od 2,2 do 2,4 metrów grubości, choć na niektórych odcinkach (np. przy klasztorze minorytów) grubość dochodziła aż do 2,8 metra. Wysokość muru dochodziła do około 6 metrów. Od XIV wieku poprzedzony był on niezabudowanym obszarem międzymurza o szerokości 16 metrów, przed którym biegł zewnętrzny, niższy mur parchamowy o grubości od 0,8 do 1,1 metra. Zarówno główny obwód jak i mur zewnętrzny wzmocnione były nieregularnie rozmieszczonymi czworobocznymi i cylindrycznymi basztami. Rzadziej rozmieszczone były one od strony wschodniej, chronionej dodatkowo przez rzekę, gęściej z pozostałych kierunków. Zewnętrzną strefę zabezpieczała fosa, szeroka na około 10-12 metrów i głęboka na 7 metrów, zasilana wodą rzeki Jihlavki.
   Na rycinie M. Meriana na południowym – wschodzie, na wysokości kościoła św. Jakuba, po stronie południowej i zachodniej aż do Bramy Krzyżowej widoczna jest także trzecia linia muru miejskiego. Był on wzmocniony przez cylindryczne i półokrągłe baszty oraz czworoboczne wykusze. Możliwe, że pas ten został zbudowany w XVI wieku, a później zmodernizowany ziemnymi fortyfikacjami bastionowymi.
   Do miasta prowadziło pięć bram z których głównymi były trzy: Szpitalna od północy, która prowadziła na Německý Brod i Pragę, Matki Bożej od zachodu na drodze do Pelhřimov, oraz Brtnická od południa, prowadząca do Brtnic i Znojma. Mniejszą była Brama Krzyżowa prowadząca do Polná i Brama Czeska, która wychodziła na Velké Meziříčí i Brno. Bramy umieszczono w czworobocznych wieżach poprzedzonych przedbramiami na wysokości zewnętrznego muru obronnego. W XVI wieku część z nich została rozbudowana do formy barbakanów.

Stan obecny

   Do czasów współczesnych mury miejskie zachowały się na obszarze około 2/3 obwodu, w najlepszym stanie na wschodniej, południowej i południowo – zachodniej stronie Starego Miasta. Z pośród pięciu bram przetrwała jedynie brama Matki Bożej po stronie zachodniej. Jej górna część została przebudowana w drugiej połowie XVI wieku.

pokaż Bramę Matki Bożej na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Měřínský Z., Plaček M., Opevnění moravských zeměpanských a biskupských středověkých měst [w:] Forum Urbes Medii Aevi V, Brno 2008.

Strona internetowa starajihlava.cz, Jihlavské opevnění.
Strona internetowa pamatkovykatalog.cz, Jihlava, městské opevnění.