Jihlava – kościół Podwyższenia Krzyża Świętego z klasztorem dominikańskim

Historia

   Klasztor dominikański w Jihlavie został założony w 1247 roku, a jego kościół Podwyższenia Krzyża Świętego (wówczas jeszcze nie ukończony) został konsekrowany w 1261 roku. Do tego czasu wzniesiono prezbiterium i ściany obwodowe korpusu świątyni. Papież Aleksander IV zezwolił wówczas na udzielanie odpustów z których dochody miały wspomóc finansowanie dalszej budowy. W jej drugiej fazie, datowanej na około 1285 rok, zasklepiono prezbiterium i wstawiono nowe okna. Prace wykończeniowe przedłużyły się zapewne z powodu pożaru z 1353 roku.  Cztery filary w nawach i ukończenie sklepień korpusu przeprowadzono dopiero pod koniec XIV wieku, prawdopodobnie przy udziale strzechy budowlanej sławnego mistrza i architekta Petera Parlera. Był to okres dobrobytu i szybkiego rozwoju zarówno klasztoru, jak i miasta, które było wówczas drugim największym morawskim ośrodkiem, bogacącym się dzięki wydobywanemu w okolicach srebru.
   W 1513 i 1525 roku klasztor został zniszczony przez pożary. Według tradycji pierwszy z tych pożarów spowodowany był nieostrożnym stosowaniem przez dominikanów oleju podczas smażenia pączków. Ogień zniszczył nie tylko prawie cały klasztor, ale także kościół i parędziesiąt domów mieszczan. Kolejny pożar z 1551 roku doprowadził klasztor do trudnej sytuacji finansowej, z powodu której został on zmuszony do sprzedaży części gruntów miastu.
   W XVI wieku większość obywateli Jihlavy zaczęła przechodzić na protestantyzm, a dominikanie popadać w niełaskę. W 1604 roku zakazano im pobierać w mieście jałmużnę, co pogłębiło kłopoty finansowe i spowodowało jeszcze większy odpływ zakonników z konwentu. W latach 1610-1613 w klasztorze wymienia się tylko dwóch stałych mieszkańców, a do 1625 roku prawdopodobnie klasztor był całkowicie opuszczony. Dominikanie zaczęli powracać do Jihlavy dopiero po wojnie trzydziestoletniej, w atmosferze postępującej rekatolizacji i ustabilizowania sytuacji gospodarczej. Przeprowadzano prace remontowe, jednak zabudowa klasztorna z czasem popadała w coraz większą ruinę. W 1781 roku ze względu na zły stan budynków bracia zakonni zostali ostatecznie zmuszeni do przeniesienia się do pobliskiego klasztoru jezuitów, gdzie pozostali aż do całkowitego zniesienia klasztoru na mocy dekretu Józefa II. Później kompleks klasztorny wykorzystywany był aż do 1947  roku jako koszary i magazyn.

Architektura

   Kościół klasztorny dominikanów został wzniesiony jako trójnawowa budowla halowa z bardzo wydłużonym prezbiterium (21,5 metra długości) o trójbocznym zamknięciu. Był to jeden z najwcześniejszych długich chórów w kościołach mendykanckich w tej części Europy. Wszystkie elewacje budowli zostały wzmocnione licznymi przyporami, pomiędzy którymi umieszczono duże ostrołukowe okna z maswerkami. Główny portal wejściowy z ostrołukową archiwoltą i trzema kolumnami po obu stronach usytuowano w fasadzie zachodniej. Po południowej stronie prezbiterium umieszczone zostały dwa pomieszczenia zakrystii. Pierwotnie, do czasu zniszczenia przez pożar na początku XVI wieku, przy północno – wschodniej części korpusu i północno – zachodnim skraju prezbiterium znajdowała się nieduża wieża.
   Wewnątrz świątynię zwieńczono sklepieniami krzyżowo – żebrowymi, których żebra spływały na ściany pojedynczymi służkami, a w prezbiterium, co wyjątkowe w kościołach czeskich, także wiązkami służek, na podobieństwo francuskich kościołów katedralnych. Wnętrze świątyni pokryto polichromiami ściennymi, które częściowo zachowały się w prezbiterium.
   Zabudowa klasztorna została wzniesiona po północnej stronie prezbiterium, gdzie trzy skrzydła budynków zamknęły wraz z kościołem wewnętrzny, otoczony krużgankami wirydarz.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Strona internetowa hrady.cz, klášter dominikánů s kostelem Povýšení sv. Kříže.
Strona internetowa kralovskedilo.ktf.cuni.cz, Jihlava – Klášter dominikánů s kostelem sv. Kříže.
Strona internetowa wikipedia.org, Kostel Povýšení svatého Kříže (Jihlava).