Historia
Zamek w Frývaldovie zbudowany mógł zostać najwcześniej w drugiej połowie XIII wieku przez biskupów wrocławskich lub przez księcia wrocławskiego Henryka IV Probusa, w czasie jego konfliktu z biskupem Tomaszem II. Osada po raz pierwszy odnotowana została w przekazach pisemnych w 1267 roku („Vriwald”). Wkrótce potem stała się ośrodkiem administracyjnym dla okolicznych wsi, których ludność wydobywała w górach złoto i inne cenne minerały. Choć Frývaldov nigdy nie był największym ośrodkiem miejskim w regionie, to jednak posiadał znaczne uprawnienia i rangę. W 1374 roku zamek został wymieniony jako siedziba kasztelana Petra z Ledelowa, któremu biskup wrocławski Przecław z Pogorzeli pozwolił wydobywać rudę żelaza.
W 1378 roku Jeseník przejął ród Mušínów, którego najbardziej znanym przedstawicielem był Hynek (Hynčik) Mušín z Hoštejna. Pod koniec XIV wieku przeprowadził on rozbudowę początkowo skromnego zamku, a właściwie wieży mieszkalnej w większe założenie z pełnym obwodem murów, które już po kilkunastu lub kilkudziesięciu latach poddano pierwszej przebudowie. Na początku XV wieku Hynčik często napadał ziemie sąsiadów, nic nie robiąc sobie z ziemskich sądów. W czasie wojen husyckich stał po stronie powstańców, podpisał nawet protest przeciwko spaleniu Jana Husa. Z tego powodu w 1422 roku biskup wrocławski Konrad, jako kacerza i heretyka, pozbawił go majątku. Wkrótce jednak z powodu kłopotów finansowych, musiał oddać zamek w dzierżawę.
W 1453 roku biskup Piotr II Nowak wykupił Frývaldov i należące do niego majątki z zastawu, a następnie mianował na zamku swojego bezpośredniego przedstawiciela, hejtmana. Jednak niedługo później w bliżej nieznanych okolicznościach zamek znalazł się w rękach Anny, wdowy po Hynčiku Mušínie, która w 1463 roku sprzedała część majątku Hynkowi z Moruva. Po nim Frývaldov odziedziczyła wdowa Berta, mieszkająca na zamku do 1469 roku. Biskup Rudolf von Rüdesheim postanowił wówczas odkupić od niej zamek, ze względu na trwający konflikt z czeskim królem Jerzym z Podiebradów i obawę utraty ważnej budowli. Następnie oddał ją w lenno Maternie Šromowi, zapewniając jednocześnie zaopatrzenie w zborze, słód, sól i sprzęt wojskowy na wypadek oblężenia. Po śmierci Šroma na podobnych warunkach zamek uzyskał Urban Stoš. Pod koniec XV wieku kolejni właściciele zamku zmieniali się dość często, aż w 1497 roku zamek kupili Fuggerowie z Augsburga, ustanawiając Frývaldov ośrodkiem działalności wydobywczej złota. W 1547 roku wykupił go biskup Baltazar z Promnic i od tego czasu Frývaldov pozostawał już w granicach włości biskupich.
W trakcie wojny trzydziestoletniej, w 1641 roku zamek odparł napaść szwedzkiego oddziału, ale już w 1646 roku ich wojska zajęły Frývaldov na dwa lata. W kolejnym stuleciu zamek utracił znaczenie militarne i w czasie wojny siedmioletniej został zajęty bez walki przez Prusaków. W okresie tym na krótki czas znalazł schronienie w Frývaldovie biskup wrocławski Filip Gothard Schaffgotsch, uciekający z niewoli pruskiej. W 1727 roku zamek strawił pożar, po którym został odbudowany w latach 30-tych XVIII stulecia. W XIX wieku budowla nadal służyła administracyjnym i ekonomicznym potrzebom biskupstwa, dopiero w 1945 roku została znacjonalizowana i po remoncie z lat 70-tych XX wieku przeznaczona na muzeum historii naturalnej.
Architektura
Zarówno osada jak i zamek leżały w kotlinie u zbiegu rzeki Běla (pol. Biała) po stronie wschodniej i Staříčy od zachodu, w miejscu gdzie wiodły szlaki łączące Morawy i Śląsk. Pod względem ukształtowania terenu ochronę zapewniały zapory wodne, a nie przewaga wysokości terenu, który pomimo że był otoczony górami, w kotlinie nie wyróżniał się żadnymi większymi wywyższeniami. Zamek zbudowano bliżej zakola rzeki Białej niż wpadającej do niej Staříčy, usytuowany był więc we wschodniej części osady, która nigdy nie została otoczona murami obronnymi.
Najstarszy zamek z końca XIII wieku i początku XIV stulecia otoczony był ziemnym wałem i fosą, która podchodziła pod same mury budowli. Miał formę czworobocznego wieżowego budynku o wymiarach około 17 x 15 metrów i zakładanej wysokości około 15-18 metrów. Grubość jego murów dochodziła w przyziemiu do 2 metrów, ale pomimo ich znacznej szerokości, górne kondygnacje wieży prawdopodobnie zbudowane były przy użyciu drewna. We wnętrzu każdą kondygnację przypuszczalnie stanowiło jedno duże pomieszczenie kryte płaskim drewnianym stropem.
Pod koniec XIV wieku wieża mieszkalna przekształcona została w otoczony murem obronnym zamek na planie prostokąta o wymiarach około 20 x 30 metrów. Było to założenie bezwieżowe, ale z bardzo masywnym murem o 3,3 metrach grubości w przyziemiu i wysokości około 8 metrów, wykonanym z kamienia łamanego. Od strony wewnętrznej przy murze znajdował się drewniany ganek straży, w stronę przedpola otwarty nieregularnie rozmieszczonymi szczelinowymi otworami strzeleckimi, przeprutymi na wysokości około 6 metrów. Wyżej drugi poziom obronny, być może zadaszony, chroniony był blankowanym przedpiersiem.
Budynek mieszkalny stanowił część obwodu obronnego. Znajdował się w południowo – wschodniej części dziedzińca, a więc nie tradycyjnie po przeciwnej stronie bramy, ale w części czołowej zamku. Od strony zewnętrznej ze względów obronnych nie miał okien, jedynie małe otwory znajdować się mogły na najwyższej kondygnacji. Wnętrze dzieliło się na przykrytą sklepieniem kolebkowym najniższą kondygnację oraz dwie górne z drewnianymi stropami. Warunki mieszkaniowe były skromne, gdyż ogrzewanie najpewniej zapewniał tylko jeden kominek w głównej sali na piętrze. Wjazd początkowo umieszczono w wysuniętym przed obwód muru czworobocznym budynku bramnym, poprzedzonym szeroką fosą, do której wodę doprowadzano z rzeki Běla.
Prawdopodobnie na początku XV wieku zamek poddano przebudowie, na skutek której usunięta została pierwotna brama południowa wiodąca na podzamcze. Nowy wjazd umieszczono po przeciwnej północnej stronie, skierowanej w stronę miasta. Ponownie wzniesiono wysunięty przed obwód muru czworoboczny budynek bramny. Jego dolna część była konstrukcji murowanej, wyżej natomiast został nadbudowany drewnianą wieżą. Co charakterystyczne nie był bezpośrednio przystawiony do starszego muru, ale oddzielony ponad metrową przerwą, ułatwiającą obronę po ewentualnym zajęciu wieży przez przeciwnika. Przed bramą północną utworzono zwodzony most przerzucany nad fosą na kamiennym filarze. Końcowa część mostu była zwodzona, operująca na zasadzie przeciwwagi. W momencie podnoszenia kładki, jej tylna część opadała do dołu w budynku bramnym.
Architektura
Dawny zamek zachował do dnia dzisiejszego obwód murów z przełomu XIV i XV wieku, ale uległ znacznych przekształceniom nowożytnym. Elewacje zewnętrzne przepruto dużymi czworobocznymi oknami, mury podwyższono o dodatkowe piętro, a na znacznie pomniejszonym dziedzińcu dobudowano nowe skrzydła. Ponadto budynek bramny pozbawiony jest od czasu pożaru z 1727 roku drewnianej części wieżowej. Natomiast w jego przyziemiu wciąż widoczny jest jeszcze gotycki portal ostrołukowy. Od 1996 roku na zamku działa Muzeum Historii Ziemi Jesenickiej.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Hrady, zámky a tvrze v Čechách, na Moravě a ve Slezsku. Severní Morava, t. II, red. Z.Fiala, Praha 1983.
Plaček M., Hrady a zámky na Moravě a ve Slezsku, Praha 1999.
Umělecké památky Moravy a Slezska J/N, red. B.Samek, t. II, Praha 1999.
Vojkovský R., Frývaldov. Tvrz a zámek v Jeseníku, Hukvaldy-Dobrá 2013.