Jenštejn – zamek

Historia

   Zamek Jenštejn, pierwotnie zwany Jencenstein lub Jenstein, zbudowany został w pierwszej połowie XIV wieku przez Jenčíka (Jeneča) z Janovic, znanego w latach 1336-1341 jako sędzia dworski. W 1368 roku zamek kupił Pavel z Vlašimia, notariusz królewskiej komory i brat arcybiskupa praskiego Jana Očka z Vlašimia. Dokonał on rozległej przebudowy Jenštejnu, który miał odzwierciedlać znaczenie i prestiż społeczny nowego właściciela. Kolejnym posiadaczem zamku był syn i dziedzic Pavla, Jan z Jenštejna, od 1379 roku arcybiskup praski. Do 1384 roku, kiedy rozpoczął się długotrwały spór Jana z królem Wacławem IV, Jenštejn był ulubioną siedzibą arcybiskupa, którą prawdopodobnie przedkładał ponad pobliską stołeczną Pragę. Dopiero później z powodu utraty zamku, Jan przeniósł się do swojej nowej warowni Helfenburk. Jenštejn został zdobyty przez Wacława IV w 1390 roku i przekazany królewskiemu zaufanemu, podkomorzemu Zikmundovi Hullerovi.
   W następnych dziesięcioleciach zamek był własnością wielu osób, między innymi Oldřicha z Černic, Ctibora Čepec z Libiše, Jindřicha z Cách, czy Jana Libickiego z Libic. W XVI stuleciu właściciele nadal często się zmieniali, a budowla podupadała. Na początku XVII wieku zamek był już opisywany w źródłach jako zrujnowany i opuszczony, dodatkowo w 1640 roku w trakcie wojny trzydziestoletniej spaliły go wojska szwedzkie. Od tamtego momentu na terenie ruin swoje mieszkania urządziło kilka ubogich wiejskich rodzin, niestety przyczyniając się do dalszego pogarszania stanu budowli.

Architektura

   Zamek zbudowano na niewielkim skalistym cyplu, na końcu płytkiej doliny w pobliżu Vinořskiego potoku. Nieregularny, lecz zbliżony do owalu dziedziniec został zamknięty murem obronnym do którego w południowo-wschodniej części blisko dostawiona była cylindryczna wieża. Posiadała ona około 8,5 metra średnicy z murem grubym na 2,6 metra i flankowała położoną na wschodzie bramę z mostem zwodzonym przerzuconym ponad fosą. Fosa była zasilana wodą z pobliskiego stawu i strumienia. Budynek mieszkalny usytuowano po stronie zachodniej, najdalszej od bramy i najlepiej chronionej.
   Podczas przebudowy z drugiej połowy XIV wieku przekształcono całą wieżę, powyżej murów przyziemia. Widoczne jest to w użytym materiale, dół wieży wzniesiono ze średniej wielkości piaskowca, natomiast górne kondygnacje z dużych, dokładnie obrobionych bloków importowanego kamienia. Wejście do wieży umieszczono na poziomie dziedzińca. Z pomieszczenia na parterze klapa w podłodze prowadziła do piwnicy o 6,5 metrach głębokości, która znajdowała się około 1,5 metra nad dnem dawnej fosy. Po przebudowie wieża posiadała aż cztery piętra, pomiędzy którymi komunikacje zapewniały spiralne schody w grubości muru. Pierwsze piętro miało zaledwie 2,7 metra wysokości i oświetlane było jedynie okienkiem szczelinowym. Na drugim piętrze umieszczono główne wejście do wieży, prowadzące po drewnianym pomoście bezpośrednio z budynku mieszkalnego, zbudowanego w odległości około 3 metrów od wieży. Drewniany ganek nie tylko prowadził do budynku, lecz i okrążał całą wieżę. Widać z tego, iż niższa kondygnacja była warstwą wyrównawczą, mającą umieścić na tym samym poziomie przejście z pałacu do kaplicy na drugim piętrze. Kaplica składała się ze sklepionego kolebką przedsionka, z dużej okrągłej nawy oraz z prezbiterium zorientowanego na wschód i umieszczonego w grubości muru, naprzeciw portalu wejściowego. Zarówno nawę jak i prezbiterium zwieńczono sklepieniem krzyżowo – żebrowym z wydatnymi zwornikami. Cała przestrzeń kaplicy oświetlana była tylko przez jedno okno w osi prezbiterium. Wyższe piętra zwieńczono już tylko płaskimi stropami. Kondygnację powyżej kaplicy oświetlało od południa wąskie i wysokie, prostokątne okno z siedzeniami w wewnętrznej niszy. Drugie mniejsze ostrołukowe okno umieszczono wysoko przy stropie. Czwarte najwyższe piętro, dostępne było już tylko po drabinie, nie sięgała go spiralna klatka schodowa. Miało trzy wąskie prostokątne okna oraz portal po południowo-wschodniej stronie, prowadzący zapewne do drewnianego wykusza. Z ostatniego piętra wieży przejść można było jeszcze na poddasze kryte kamiennym hełmem i oświetlane czterema prostokątnymi, równomiernie rozłożonymi oknami.
   W trakcie przebudowy podwyższono także mury obwodowe do poziomu drugiego piętra, a od strony wjazdowej wzniesiono drugi, niższy mur, tworzący około 6-7 metrowej szerokości parcham, dochodzący do skośnie usytuowanego budynku bramnego. Jako, iż dziedziniec położony był nieco wyżej, trzeba było po przejechaniu bramy pokonać schody, wychodzące między wieżę a budynek mieszkalny. Nie jest wykluczone, że po przebudowie cały dziedziniec zamku otoczony był zabudową mieszkalną i gospodarczą.

Stan obecny

   Zamek Jenštejn jest dziś cennym zabytkiem z powodu dobrze zachowanej XIV-wiecznej wieży z gotycką kaplicą oraz reliktów budynku średniowiecznego pałacu. Niestety teren zamku praktycznie z każdej strony zastawiony jest współczesną zabudową mieszkalną. Wieża jest udostępniona do zwiedzania w sezonie turystycznym.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Hrady zamky a tvrze v Cechach na Morave a ve Slezsku, red. Fiala Z., Praha a Okoli t.VII, Praha 1989.
Menclová D., České hrady, Praha 1972.