Historia
Zamek Jánský Vrch (niem. Johannesberg lub Johannisberg) wzniesiony został nad osadą Javorník na przełomie XIII i XIV wieku przez księcia świdnickiego Bolka I Surowego, celem ochrony przygranicznych majątków, szlaku handlowego i wejścia do doliny strumienia Javorník. Powstał nieco później niż większość okolicznych zamków (np. Kaltenštejn, Frýdberk, Rychleby), ale uzyskał dzięki temu kilka nowatorskich rozwiązań architektonicznych. Pierwsza wzmianka o nim pojawiła się w przekazach pisemnych w 1307 roku, kiedy to w liście margrabiego brandenburskiego wymieniony został kasztelan Richolf. W 1348 roku książę Bolko II Mały przekazał zamek biskupowi wrocławskiemu Przecławowi z Pogorzeli, z zastrzeżeniem jego użytkowania aż do śmierci. Od tego momentu Jánský Vrch przez prawie całą swą historię należeć miał do diecezji wrocławskiej.
Książę Bolko II Mały zmarł w 1368 roku, a Jánský Vrch zgodnie z umową sprzed dwudziestu lat stał się własnością biskupią. Biskup Przecław z Pogorzeli pozostawił na zamku burgrabiego powołanego jeszcze przez księcia, niejakiego Matyáša Trencza, krewnego zmarłego władcy, któremu przekazał nawet Jánský Vrch w lenno. Prawdopodobnie wkrótce pożałował tej decyzji, gdyż Trencz sprzymierzył się z księciem niemodlińskim (falkenberskim) Henrykiem i potajemnie otworzył zamkową bramę przed jego oddziałami. Biskup sam nie był w stanie odzyskać zamku i miasta, dlatego w 1371 roku zwrócił się ze skargą do kurii papieskiej. Zajęte dobra odzyskał po dwóch latach, gdy biskup poznański w imieniu papieża Grzegorza XI wydał wyrok na jego korzyść.
W czasie wojen husyckich Jánský Vrch został w 1428 roku zdobyty przez bożych bojowników pod wodzą Prokopa Gołego, powracających z oblężenia biskupiej Nysy. W Javorníku, zdobytym Otmuchowie i kilku innych ośrodkach powstańcy pozostawili stałe garnizony, kontrolujące biskupie majątki i pobierające z nich dochody. Biskup Konrad oleśnicki zmuszony został cztery lata później do wykupienia zamku wraz z Otmuchowem za dużą sumę 10 000 kop groszy. Następnie kapituła wrocławska postanowiła zniszczyć obwarowania, aby nie mogły ponownie stać się oparciem dla wrogów, a opuszczony, częściowo zniszczony zamek oraz okoliczne wsie biskup włączył do dóbr kaltenštejnskich i dał w zastaw okolicznym rycerzom. Majątek odzyskał samodzielność w 1445 roku, gdy Konrad oddał Javorník w dożywotni zastaw Janowi Svitlikowi. Po nim dochody z osady czerpali potomkowie Jana, aż nowy biskup wrocławski Jodok z Roźmberka przekazał je Polakowi Nikolowi Streitowi, w podzięce za wierną postawę w trakcie wojen husyckich.
Wielki remont i przebudowa zamku rozpoczęła się pod koniec XV stulecia, za rządów biskupa Jana Rotha. Odtworzono zawalone lub uszkodzone fragmenty murów obronnych, odnowiono wieżę główną, zbudowano wieżę bramną na powiększonym podzamczu i wzniesiono nowe zabudowania mieszkalno – gospodarcze. Późnogotycki etap rozbudowy został ukończony w 1509 przez kolejnego biskupa, Jana V Thurzo, co udokumentowano kamienną tablicą wmurowaną w ścianę zamku. Wówczas też zamkowi nadano nazwę Jánský Vrch, na cześć patrona biskupów wrocławskich – Jana Chrzciciela. W czasach Thurza odbudowany zamek stał się miejscem spotkań artystów i uczonych, rzekomo gościć w nim miał między innymi kanonik toruński i wielki astronom Mikołaj Kopernik.
Na początku XVII wieku, w trakcie sześcioletniej przebudowy przekształcono zamek w duchu wczesnonowożytnej stylistyki renesansowej, przez co w większości zatracił on cechy obronne. Cylindryczna wieża została obniżona i zabudowana nowymi pomieszczeniami mieszkalnymi, a po północnej stronie wzniesiono smukłą wieżę zegarową. We wnętrzach zwiększono komfort mieszkalny, jednak okres dobrobytu szybko się zakończył. W trakcie wojny trzydziestoletniej Jánský Vrch przechodził z rąk do rąk pomiędzy wojskami szwedzkimi, duńskimi, saskimi i cesarskimi. Sam zamek nie odniósł większych zniszczeń, ale zamkowe dobra zostały spustoszone i rozgrabione, a ich ludność dodatkowo zdziesiątkowana epidemią dżumy. W obliczu przedłużającego się konfliktu, w 1634 roku administracja biskupia podjęła decyzję o ponownym ufortyfikowaniu zamku, choć nie zapobiegło to jego zajęciu przez Szwedów w 1639 roku i ponownie w 1646 roku.
W latach 50-tych XVIII stulecia, za panowania biskupa Gottharda von Schaffgotscha, przeprowadzona została barokowa przebudowa zamku. W swojej odnowionej siedzibie biskup otoczył się wieloma wybitnymi osobistościami, zwłaszcza ze świata muzyki. Ucierpiała przez to stara wieża główna, tym razem rozebrana aż do przyziemia, celem pomieszczenia na zamku sali koncertowej. Kolejne przekształcanie Jánskego Vrchu, już w stylistyce klasycystycznej, sfinansował książę-biskup Joseph Christian Franz zu Hohenlohe-Waldenburg-Bartenstein na początku XIX wieku. Jánský Vrch pozostawał ulubioną letnią rezydencję biskupów wrocławskich aż do 1945 roku, kiedy to został znacjonalizowany i przeszedł na własność skarbu państwa.
Architektura
Zamek zbudowany został na skalistym cyplu wydłużonego wzniesienia, pomiędzy opływającym wzgórze od północy strumieniem Javorník, a przepływającym w nieco dalszej odległości na południowym – wschodzie potokiem Račím. Po stronie północno – wschodniej u podnóża wzniesienia rozwinęła się osada, a później miasto Javorník, natomiast po przeciwnej, południowo – zachodniej stronie, a pierwotnie także częściowo i od wschodu zamek odcięto od reszty grzbietu wzgórza szerokim na 13 metrów i głębokim na 5 metrów przekopem. Jánský Vrch składał się z trzech części: położonego najwyżej zamku górnego z wyodrębnioną, usytuowaną nieco niżej częścią północą (umownie zwaną zamkiem średnim) oraz zlokalizowanego najniżej podzamcza, czy też zamku dolnego po wschodniej stronie. Całość dostosowana była do naturalnych warunków terenu, celem maksymalnego wykorzystania cech obronnych, zapewnienia miejsca na zabudowę mieszkalną i zabezpieczenia drogi dojazdowej.
Zamek górny charakteryzował w planie pięcioboczny kształt dostosowany do formy wzgórza, wyróżniający się zaoblonymi narożnikami i wybrzuszeniami, odmiennymi od prostych kurtyn w starszych założeniach zamkowych. Grubość murów była zróżnicowana, podczas gdy na zachodzie wahała się między 1,4 a 1,6 metra, to od strony północnej dochodziła do 1,8 metra grubości. Od strony zachodniej, jako iż poprowadzone były tuż nad stromymi skarpami, wzmocnione zostały dwoma masywnymi przyporami. Głównym elementem zamku górnego była masywna, cylindryczna wieża o średnicy 9,9 metra i grubości muru 3,5 metra. Usytuowano ją w narożniku południowo – zachodnim, gdzie stykała się z murami i była przed nie wysunięta ponad połową obwodu, a nie ukryta wzorem starszych konstrukcji tego typu za kurtynami lub wolnostojąca. Kontrolowała położoną poniżej drogę dojazdową do zamku i zapewne stanowiła ostatni punkt obrony. Najstarszy budynek mieszkalny przystawiono do kurtyny wschodniej. Pierwotnie prawdopodobnie wystawał on jedynie w niewielkim stopniu poza obwód murów, nie zakłócał także komunikacji na chodniku obrońców wieńczącym koronę murów. W przyziemiu budynku mieściła się duża sala w części północnej oraz oddzielone wąskim korytarzem ze schodami mniejsze pomieszczenie na południu. Górne piętro posiadało podobny układ i było dostępne z chodnika obronnego w koronie murów.
Położony na północy zamek średni w planie otrzymał kształt zbliżony do trójkąta z zaokrąglonym północnym narożnikiem, który wypełniono zabudową. Był on posadowiony nieco niżej niż sąsiadujący z nim zamek górny. Umieszczoną od wschodu bramę na podzamcze zabezpieczono wąskim rowem, natomiast pozostałe strony nie wymagały już większej troski, gdyż cała zachodnia i północna część kończyła się stromymi skarpami. Podzamcze poza murem obronnym prawdopodobnie początkowo nie posiadało żadnej zabudowy murowanej. Prowadzić na jego dziedziniec musiał długi drewniany most, przerzucony nad przekopem i wiodący do bramy w południowo – wschodniej części muru. Droga do zamku ciągnęła się od osady Javornik, po uboczu wzgórza, aż zakręcała w niedalekiej odległości od południowych obwarowań.
Późnogotycka przebudowa z przełomu XV i XVI wieku doprowadziła do powiększenia przestrzeni mieszkalnej na zamku. Na zamku górnym podwyższono skrzydło wschodnie, a na zamku średnim, na miejscu dawnej bramy na podzamcze i na miejscu starego przekopu wzniesiono nowy budynek z ryzalitem bramnym. Miał on formę dwutraktową ze sklepionym kolebkowo przejazdem zamykanym zwodzonym mostem, który przerzucano nad nowym przekopem. W okresie późnogotyckim mury obronne całej górnej części zamku zostały zwieńczone nową galerią obronną podtrzymywaną przez masywne konsole, przy czym dwie duże zachodnie przypory (po jednej na zamku średnim i górnym) przekształcono do formy wysuniętych przed obwód obronny ryzalitowych wieżyczek, czy też baszt, zwieńczonych podobnie jak mury, krytym drewnianym gankiem obronnym. Na podzamczu prawdopodobnie wzniesiono wówczas czworoboczną wieżę bramną, do której prowadził zwodzony most przerzucony ponad fosą. Niewielka czworoboczna wieża mogła się także znajdować w północno – wschodnim narożniku podzamcza.
Stan obecny
Dzisiejszy zamek posiada formę barokowo – klasycystycznej rezydencji, której jedynie ogólne kształty przypominają zamek z przełomu XV i XVI wieku, czy w jeszcze mniejszym stopniu z początku XIV wieku. Najmniej przekształcona, wciąż posiadająca cechy późnogotyckie, jest zachodnia strona zamku z dwoma ryzalitami, których górne partie oparto na wystających kroksztynach. Gruntownie przekształcona została elewacja południowa, pozbawiona wieży głównej i przysłonięta barokowym skrzydłem. Od północy na gotyckich murach wznosi się dziś renesansowa wieża zegarowa, a wszystkie elewacje przeprute są dużymi otworami okiennymi i pokryte barokowymi malowidłami. Dziedzińce zamku górnego i średniego są znacznie pomniejszone, za sprawą dobudowania dodatkowych skrzydeł. Na podzamczu nie ma już wieży bramnej, znajdują się natomiast nowożytne zabudowania i ogrody z przełomu XVIII i XIX wieku. Wewnątrz najcenniejsze i najstarsze zabytki znajdują się w kaplicy zamkowej. Zobaczyć tam można między innymi późnogotycką rzeźbę św. Barbary, Heleny i Maryi z 1491 roku.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Hrady, zámky a tvrze v Čechách, na Moravě a ve Slezsku. Severní Morava, t. II, red. Z.Fiala, Praha 1983.
Kouřil P., Prix D., Wihoda M., Hrady českého Slezska, Brno – Opava 2000.
Vojkovský R., Janský Vrch. Zámek v Javorníku ve Slezsku, Hukvaldy-Dobrá 2016.