Jánský Vrch – zamek

Historia

   Zamek Jánský Vrch (Johannesberg lub Johannisberg) został wzniesiony na przełomie XIII i XIV wieku przez księcia świdnickiego Bolka I surowego. Pierwsza wzmianka o nim pojawiła się w 1307 roku, kiedy to w liście margrabiego brandenburskiego wymieniony został kasztelan Richolf. W 1348 roku książę przekazał zamek biskupowi wrocławskiemu Przecławowi z Pogorzeli i od tego momentu Jánský Vrch należał aż do 1945 roku do diecezji wrocławskiej.
   W czasie wojen husyckich zamek został w 1428 roku zdobyty przez bożych bojowników powracających z oblężenia biskupiej Nysy. Konrad oleśnicki zmuszony był cztery lata później do wykupienia zamku za dużą sumę 10 000 kop groszy. Następnie kapituła wrocławska postanowiła zniszczyć obwarowania, aby nie mogły ponownie stać się oparciem dla wrogów, a opuszczony, częściowo zniszczony zamek i okoliczne wsie biskup dał w zastaw okolicznym rycerzom.
   Wielka renowacja i przebudowa zamku rozpoczęła się pod koniec XV stulecia, za rządów biskupa Jana Rotha. Późnogotycki etap rozbudowy został ukończony w 1509 przez kolejnego biskupa, Jana V Thurzo. Wówczas też zamkowi nadano, na cześć patrona biskupów wrocławskich – Jana Chrzciciela, dzisiejszą nazwę Jánský Vrch. W czasach Thurza zamek stał się miejscem spotkań artystów i uczonych, gościł tu między innymi kanonik toruński i wielki astronom Mikołaj Kopernik.
   Na początku XVII wieku rozpoczęto przekształcać zamek w duchu nowożytnej stylistyki architektonicznej, przez co zatracił on swoje cechy obronne. Cylindryczna wieża została obniżona i zabudowana nowymi pomieszczeniami mieszkalnymi, a po północnej stronie zbudowano szczupłą wieżę zegarową. W trakcie wojny trzydziestoletniej Jánský Vrch przechodził z rąk do rąk pomiędzy wojskami szwedzkimi i cesarskimi, jednak nie odniósł większych zniszczeń.
   Barokowa przebudowa zamku rozpoczęła się za panowania biskupa Gottharda von Schaffgotscha w drugiej połowie XVIII stulecia. W swojej siedzibie biskup otoczony był wieloma wybitnymi osobistościami, zwłaszcza ze świata muzyki. Między innymi Karl z Dittersdorfu skomponował tu czterdzieści oper, stając się jednym z niemieckich założycieli tzw. opery komicznej. Przekształcanie zamku, już w stylistyce klasycystycznej, zakończył książę-biskup Joseph Christian Franz zu Hohenlohe-Waldenburg-Bartenstein na początku XIX wieku. Jánský Vrch pozostawał ulubioną letnią rezydencję biskupów wrocławskich aż do 1945 roku, kiedy to został znacjonalizowany i przeszedł na własność skarbu państwa.

Architektura

   Zbudowany na skalistym wzniesieniu zamek składał się z trzech części: położonego najwyżej zamku górnego, sąsiadującego z nim od północy zamku średniego oraz usytuowanego najniżej, po wschodniej stronie, podzamcza, czy też zamku dolnego.
   Zamek górny posiadał nieregularny kształt dostosowany do formy wzgórza. Od północy jego mury zakręcały prawie pod kątem prostym, na południowym – wschodzie tworzyły natomiast półokrągłe wybrzuszenie. Głównym elementem była stykająca się z murami, masywna, cylindryczna wieża w narożniku południowo – zachodnim. Kontrolowała ona położoną poniżej drogę dojazdową do zamku. Najstarszy budynek mieszkalny przystawiono do kurtyny wschodniej. Pierwotnie prawdopodobnie wystawał on jedynie w niewielkim stopniu poza obwód murów, nie zakłócał także komunikacji na chodniku obrońców wieńczącym koronę murów.
   Położony na północy zamek średni otrzymał kształt zbliżony do trójkąta z zaokrąglonym narożnikiem, który wypełniono zabudową. Był on posadowiony nieco niżej niż sąsiadujący z nim zamek górny. Umieszczoną od wschodu bramę zabezpieczono rowem, natomiast pozostałe strony nie wymagały już większej troski, gdyż cała zachodnia i północna strona kończyły się stromymi skarpami. Mury zachodnie wzmocniono natomiast dwoma przyporami czy też wieżo-podobnymi ryzalitami (po jednej na zamku średnim i górnym), które z czasem zaopatrzono w kryty, drewniany ganek, ciągnący się również wzdłuż murów obronnych.
   Późnogotycka przebudowa z przełomu XV i XVI wieku doprowadziła zwłaszcza do powiększenia przestrzeni mieszkalnej na zamku. Na zamku górnym podwyższono skrzydło wschodnie, a na zamku średnim, na miejscu dawnej bramy na podzamcze wzniesiono nowy budynek z ryzalitem bramnym. Na podzamczu prawdopodobnie wówczas wzniesiono wieżę bramną, do której prowadził zwodzony most przerzucony ponad fosą.

Stan obecny

   Dzisiejszy zamek posiada formę barokowo – klasycystycznej rezydencji, której jedynie ogólne kształty przypominają pierwotny zamek. Najmniej przekształcona, wciąż posiadająca cechy późnogotyckie, jest zachodnia strona zamku z dwoma ryzalitami, których górne partie oparto na wystających kroksztynach. Wewnątrz najcenniejsze i najstarsze zabytki znajdują się w kaplicy zamkowej. Zobaczyć tam można między innymi późnogotycką rzeźbę św. Barbary, Heleny i Maryi z 1491 roku. Poza tym na zamku znajduje się unikalna kolekcja około 2000 fajek wodnych z XIX i XX wieku.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Hrady zamky a tvrze v Cechach na Morave a ve Slezsku, red. Fiala Z., Severni Morava t.II, Praha 1989.
Strona internetowa zamek-janskyvrch.cz, Historie zámku Jánský Vrch.