Hradec Králové – zamek

Historia

   Obszar miasta i zamku Hradec Králové zamieszkiwany był już na początku pierwszego tysiąclecia p.n.e. przez ludność kręgu kultur pól popielnicowych, którzy wznieśli tu pierwsze obwarowania grodowe. Po przybyciu na te tereny Słowian  osadnictwo było kontynuowane, a znaczenie grodu wzrosło od XI wieku, kiedy stał się jednym z filarów panowania Przemyślidów we wschodnich Czechach. Najwcześniejsza pisemna wzmianka o Hradec Králové jako o grodzie książęcym i centrum administracyjnym, została sporządzona przez kronikarza Kosmasa w 1091 roku. Wtedy to młody Brzetysław, syn Wratysława II, miał udać się do ziemi zamku Hradeckiego. W XII wieku w grodzie często mięli przebywać książęta przemyślidzcy. Jeden z nich, Sobiesław I, dokonał renowacji obwarowań i podobno zmarł w grodzie w 1140 roku.
   W 1225 roku król Przemysł Ottokar II na terenie grodu założył miasto, które do połowy XIII wieku obwarowano kamiennym murem obronnym, zastępującym wcześniejsze drewniano – ziemne umocnienia. Wraz z nim wzniesiono, początkowo niewielki zamek, który stał się królewską rezydencją na czas wizyt w mieście monarchy oraz domem dla królewskich urzędników. Jego rozbudowa miała nastąpić pod koniec XIII wieku, za rządów Wacława II, jednak największe znaczenie zamek uzyskał po śmierci króla w 1305 roku, kiedy to stał się siedzibą królowej wdowy – Elżbiety Ryksy. W 1307 roku poślubiła ona Rudolfa Habsburga, który jednak zmarł jeszcze w tym samym roku. Pomimo tego Elżbieta popierała stronę habsburską w walce z Luksemburgami oraz możnowładcę Jindřicha z Lipy w buncie przeciwko Janowi Luksemburskiemu. Walki które wówczas trwały dotknęły także Hradec Králové. W 1316 roku Elżbieta sprowadziła na zamek śląski garnizon, który jednak nie obronił warowni dwa lata później przed wojskami Jana. Królowa musiała przenieść się do klasztoru w Starym Brnie, a zamek znów stał się siedzibą burgrabiów i królewskich urzędników. Zaniedbany i zniszczony musiał być remontowany w 1340 roku przez ówczesnego margrabiego Moraw, Karola. Po śmierci króla Karola IV zamek stał się siedzibą jego czwartej żony, Elżbiety pomorskiej. Mieszkała ona w Hradec Králové do swej śmierci w 1393 roku, a następnie zamek przypadł jako wiano żonie Wacława IV, Zofii bawarskiej. Sam Wacław IV przez dłuższy czas przebywał na zamku w 1402 roku. W 1407 roku warownia spłonęła, lecz została dość szybko odbudowana.
   Na początku wojen husyckich zamek zajmował garnizon królewski. W 1420 roku został on pokonany przez wojska bożych bojowników, a Hradec Králové wkrótce stał się jednym z głównych ośrodków ruchu husyckiego w Czechach. Zamkiem zarządzali wówczas husyccy hejtmani: Aleš Vřešťovský z Rýzmburka i Jiří Chvalkovský. Po 1422 roku, kiedy to w Pradze ścięto jednego z husyckich przywódców Jana Želivskiego, także w Hradcu podjęto próbę ograniczenia wpływu hejtmanów. Burgrabią zamku został wówczas Diviś Borek z Miletinka, blisko związany z opozycją przeciwko Janowi Žižce, przywódcy i głównemu strategowi taborytów (radykalny odłam husytów). Gdy w 1423 roku Diviś opuścił Hradec Králové, sprzyjający Žižce  miejski plebs zaatakował i zdobył zamek, a następnie zburzył go, by w przyszłości nie stanowił podpory dla antyhusyckich sił.
   Na początku 1437 roku miejski patrycjat po spacyfikowaniu prohusyckiej biedoty, oddał władzę nad miastem cesarzowi Zygmuntowi, a ten przekazał Hradec Králové i zniszczony zamek swej żonie Barbarze Cylejskiej. Odbudowała ona jedyny budynek zamkowy jaki przetrwał okres husyckich walk, natomiast pozostała część ruin została przekazana mieszczanom w celu pobudowania nowych kamienic.
   W drugiej połowie XV wieku po odnowieniu urzędu burgrabiego zamkowy budynek został poddany późnogotyckiej przebudowie. Kolejna, tym razem renesansowa renowacja miała miejsce w latach 1585-1586. Urząd burgrabiego funkcjonował w Hradec Králové do 1706 roku, kiedy to Józef I oddał jego uprawnienia biskupstwu. Wiązało się to z barokową przebudową i przekształceniem budynku w większy kompleks seminarium duchownego. Kolejne, mniejsze już modyfikacje, przeprowadzono w 1840 roku i w latach 1931-1932.

Architektura

   Miasto Hradec Králové w obrębie którego wzniesiono zamek usytuowano w miejscu z natury obronnym, u ujścia rzeki Orlicy do Łaby. Sam zamek znalazł się w północno – zachodniej części miasta. Stykał się on z obwodem obwarowań miejskich od strony północnej i zachodniej, choć prawdopodobnie był od nich oddzielony własnymi fortyfikacjami. W swej najbardziej rozwiniętej formie z XV wieku zamek był założeniem trójskrzydłowym z wewnętrznym dziedzińcem ograniczonym budynkami oraz od wschodu niewielkim murem. Obronę zapewniały cztery czworoboczne wieże z których jedna prawdopodobnie pełniła funkcje wieży bramnej z przejazdem otwartym w stronę miasta. Dodatkowo na wschodzie i zachodzie usytuowano dwie wieże cylindryczne. Z zachodnią być może stykał się zewnętrzny mur parchamowy, wydzielający od strony miasta niewielki obszar międzymurza.

Stan obecny

   Zburzony już w XV wieku, zamek zachował się jedynie w formie szczątkowej (relikty jednej z okrągłych wież), a zachowane elementy zostały poddane w okresie nowożytnym daleko idącym przekształceniom, które całkowicie przesłoniły pierwotne cechy stylistyczne. Z oryginalnych elementów widoczne jest częściowo, jedno zamurowane gotyckie okno.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Hrady zamky a tvrze v Cechach na Morave a ve Slezsku, red. Fiala Z., Vychodni Cechy t.VI, Praha 1989.