Horšovský Týn – zamek

Historia

   Zamek został wzniesiony na północnym brzegu Radbuzy, w miejscu, gdzie rzeka przekraczała ważny szlak łączący Pragę z Ratyzboną. Zbudowano go w okresie gorącego sporu między Przemysłem Ottokarem II a księciem bawarskim Henykiem XIII o obsadę arcybiskupstwa salzburskiego. W 1246 roku został wybrany Filip z Sponnheim, kuzyn króla czeskiego, jednak kapituła salzburska zdetronizowała go w 1256 i obrała Ulricha von Seckau. Dlatego w związku z narastaniem napięcia wzniesienie obwarowań przy ważnej przeprawie i szlaku wydawało się uzasadnione. Inicjatorem budowy był po 1258 roku biskup praski Jan III z Dražic, doradca i bliski współpracownik króla Przemysła Ottokara II.
   Biskupi  na zamku przebywali sporadycznie, utrzymanie obwarowań w dobrym stanie należało do obowiązków burgrabiów
, z których najstarszym znanym był Zbyněk z Osvračína, wspominany w źródłach w 1331 roku. Burgrabia Zdeněk z Drštky z powodzeniem bronił zamku w 1422 i w 1431 roku przed husytami. Po wojnach religijnych pierwszej połowy XV wieku zamek przeszedł z własności kościelnej na ręce feudałów świeckich.  W 1426 roku cesarz Zygmunt oddał go w zastaw wujowi Zdeňka, Zdenkowi Kolvínowi z Ronšperka, a od 1535 roku zamek znajdował się w posiadaniu rodziny Lobkovic. W czasach ich rządów, w 1547 roku, Horšovský Týn nawiedził ogromny pożar, który zniszczył prawie całe miasto i przedmieścia oraz poważnie uszkodził warownię. Odbudowy i jednocześnie znaczącej renesansowej przebudowy podjął się Jan młodszy Popel z Lobkovic. Jego potomkowie utracili majątek po bitwie pod Białą Górą, w wyniku represji popowstaniowych i konfiskaty. Zamek został zakupiony w 1623 roku przez hrabiego Maximiliána z Trauttmansdorffu, do którego spadkobierców należał aż do nacjonalizacji w 1945 roku.

Architektura

   Zamek został zbudowany na wysokim północnym brzegu rzeki, chronionym naturalnymi warunkami terenu tylko z dwóch stron – zachodniej i południowej. Po południowej stronie wzgórze opadało gwałtownie ku rzece, na zachodzie natomiast pochylało się stromo ku dolinie strumienia, który wpadał z północy do rzeki Radbuzy. Z pozostałych stron trzeba było wykopać głębokie rowy i usypać ziemne wały. Oba rowy wraz ze stokami od zachodu i południa nadały zamkowi regularny, czworoboczny kształt o wymiarach 69 metrów długości i 50 metrów szerokości. Bezpieczniejsze strony zachodnia i południowa otrzymały węższe, przeszło 2 metrowej grubości mury, podczas gdy od północy i wschodu mur obronny miał 3 metry grubości.
   Główne wejście znajdowało się po wschodniej stronie, dokładnie naprzeciwko szlaku wiodącego z Pragi. Był to zwykły portal bramny przepruty w murze i dostępny przez fosę po zwodzonym moście.
Od południa flankowała go czworoboczna wieża o wymiarach 9,5 x 7,5 metra, z której zachodnią ścianą sąsiadował niski budynek, być może siedziba burgrabiego.
   Główny budynek mieszkalny o szerokości 13 metrów został wzniesiony na przeciwległej stronie dziedzińca, zajmując całą zachodnią stronę o długości 52,5 metra. Jego najbardziej masywną częścią była duża wieża od strony południowej, szeroka na 13 metrów i skierowana w kierunku brodu na rzece oraz schodzącej do niej drogi z Přimdy. Przyziemie wieży z jednym otworem szczelinowym w południowej ścianie o grubości 3,5 metra, było pierwotnie dostępne tylko od góry, poprzez sklepienie krzyżowe. Obok znajdował się parter budynku mieszkalnego o szerokości 4,6 metra z korytarzem otwartym na dziedziniec ostrołukowym portalem. Tuż za nim w odległości 3 metrów znajdował się drugi portal ostrołukowy wychodzący na obszar tylnego niewielkiego placu między zamkiem a urwiskiem. Resztę skrzydła mieszkalnego wypełniały w przyziemiu sutereny z podłogami, zagłębionymi 1,8 metra poniżej poziomu dziedzińca. Składały się one z trzech pomieszczeń, do których dostęp wiódł schodami usytuowanymi w aneksie na dziedzińcu. W XVI wieku dobudówka ta została powiększona o sklepiony kolebkowo korytarz ze spiralnymi schodami prowadzącymi na renesansową antresolę, zbudowaną między piwnicami a pierwszym piętrem pałacu. Schody z aneksu wiodły do dużego pomieszczenia – sieni, której sklepienie krzyżowo – żebrowe podparto dwoma filarami. Od północy sąsiadowała z nią mniejsza komora z jednym, centralnie umieszczonym filarem i także sklepieniem krzyżowo – żebrowym. Z niego, umieszczone w grubości muru schody, wiodły bezpośrednio na piętro. Trzecie pomieszczenie przyziemia-piwnicy w narożniku północno – zachodnim miało oddzielne wejście z dziedzińca ze schodami w przybudówce i było sklepione kolebkowo. W jego grubej ścianie od strony dziedzińca umieszczono wąski korytarz, który prawdopodobnie był klatką schodową. Być może także ta część zamku zaopatrzona była w wieżę, podobną do tej po stronie południowo – zachodniej. Wszystkie pomieszczenia piwnicy były oświetlane wąskimi, niewielkimi otworami, jedynie sień wejściowa posiadała dwa większe okna. Pomieszczenia mieszkalne pierwszego piętra łączył drewniany krużganek spojony aneksem schodowym. Ich podłogi nie były takie same: w wieży i nad korytarzem poziom był o 1,8 metra wyższy niż w pozostałej części. Wyrównywały go schody drewnianego ganku. Pośrodku portal prowadził do sporego pomieszczenia zwieńczonego dwoma polami krzyżowo – żebrowego sklepienia, przekształconymi w sklepienie renesansowe po pożarze z 1547 roku. Wówczas to komnata ta została podzielona na dwie mniejsze. Oprócz bezpośredniego wejścia z dziedzińca środkowe pomieszczenie skomunikowane było wspomnianymi już schodami w grubości muru, które prowadziły również do sąsiedniej komnaty z narożnym kominkiem. Ostatni pokój, kończący pałac na północy, dzisiaj ma sklepienie kolebkowe, pierwotnie było to zapewne krzyżowo – żebrowe.
   Na stronie południowej całe piętro wieży zajmowała kaplica. Boczne ściany jej nawy w przyziemiu rozdzielone były arkadami ze zwieńczeniami w trójliście. Powyżej, przyścienne służki podtrzymywały żebra sklepienia, spojonego centralnym zwornikiem. Ich kapitele i konsole ozdobiono przeważnie motywami roślinnymi, lecz dwa ze wsporników ukształtowano w formie ludzkich twarzy.  Przy zachodniej ścianie usytuowano 2,60 metrową emporę, do której wiodły schody umieszczone w południowym murze. Przepięknie rozwiązano wschodnią część kaplicy, gdzie prezbiterium zamknięto nie, jak zawsze w kościołach, pełnymi ścianami, ale żebrami sklepień przechodzącymi w służki oraz dwoma wolnostojącymi filarami. Dwie boczne przestrzenie i część środkową wschodniej strony prezbiterium pierwotnie zakończono trzema długimi oknami ze zwieńczeniami w postaci trójliści.
   Reasumując gotycki zamek składał się z obwodu murów, niewielkiego budynku południowo – wschodniego  i wieży narożnej oraz zachodniego skrzydła mieszkalno – reprezentacyjnego z czworoboczną wieżą po stronie południowej i być może w części północnej. Czasami zakłada się również istnienie wieży w narożniku północno – wschodnim, choć nie jest to poświadczone żadnymi badaniami archeologicznymi. Po pożarze z 1547 roku skrzydło zachodnie zostało podwyższone o dodatkową kondygnację, a następnie wzniesiono skrzydło wschodnie i zabudowę po stronie północnej, gdzie nowe budynki wyszły poza obwód pierwotnych murów obronnych. Zamek uzyskał także dodatkowy, zewnętrzny mur obronny, zaopatrzony w dwie cylindryczne baszty po stronie wschodniej i wydzielający niewielki dziedziniec po stronie zachodniej.

Stan obecny

   Obecnie zamek w Horšovským Týnie pomimo, iż z zewnątrz zatracił pierwotne cechy stylowe w wyniku renesansowej i barokowej przebudowy, to jednak wewnątrz posiada niesamowite perły architektury gotyckiej. Oprócz licznych oryginalnych portali i sklepień przyziemia jest to przede wszystkim zamkowa kaplica. Jej konstrukcja, zarówno pod względem konstrukcyjnym, jak i ekspresywnym, stanowi jeden z najwspanialszych przykładów średniowiecznej architektury na terenie Czech o niezwykłej wartości artystycznej. Jest to oryginalna całość, choć w szczegółach eklektycznie złożona z wielu wcześniej znanych elementów. Chociaż wczesnogotycka kaplica została uszkodzona przebudową renesansową po pożarze z 1547 roku, to jednak znaczna jej część zachowała się w pierwotnej formie.
   Zamek wraz ze wszystkimi ważniejszymi wnętrzami udostępniony jest do zwiedzania w okresie od 30 marca do 30 października w godzinach 10.00–15.00/16.00 oraz w letnim sezonie turystycznym w godzinach 9.00–17.00.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Hrady zamky a tvrze v Cechach na Morave a ve Slezsku, red. Fiala Z., Zapadni Cechi t.IV, Praha 1989.
Menclová D., České hrady, Praha 1972.