Historia
Pierwszym znanym właścicielem zamku, a być może również jego budowniczym, był ambitny i wpływowy biskup Jan VII Volek, stojący na czele diecezji ołomunieckiej od 1334 roku. Zamek nie został wzniesiony na terenie dóbr biskupstwa ołomunieckiego, jeśli więc powstał z inicjatywy Jana VII, musiał być jego prywatną inwestycją z lat 30-tych XIV wieku. Mógł powstać jako siedziba mieszkalno – obronna użytkowana w czasie polowań kościelnego hierarchy lub margrabiów morawskich w głębokich lasach śląsko – morawskiego pogranicza, mógł też ochraniać jeden ze szlaków, łączących Ołomuniec z Opawą na północy. Na usytuowanie Hluboký w obrębie gęstych kompleksów leśnych i głębokiej doliny wskazała sama nazwa zamku, w źródłach pisanych podawana często z rożnymi końcówkami, ale zawsze z tym samym rdzeniem.
Po śmierci Jana Volka w 1351 roku, zamek kupił król Karol IV, który jeszcze w tym samym roku przekazał go swemu bratu, margrabiemu morawskiemu Janowi Henrykowi. Wystawiony w związku z tymi działaniami dokument był pierwszą pisemną wzmianką o zamku. Wraz ze śmiercią Jana Henryka Hluboký przypadło margrabiemu Jodokowi, lecz ten już w 1382 roku uczynił dożywotnim właścicielem zamku i okolicznych wsi Lacka z Kravar („castrum nostrum Hluboky cum villa Skrben et aliis villis”), w zamian za jego powinności lenne. Margrabia wsparł także Lacka w utrzymaniu zamku stoma grzywnami srebra. Dzięki temu zapewnił sobie wsparcie garnizonu Hluboký pod koniec XIV wieku, w czasie walk ze swym bratem Prokopem. Gdy w 1406 roku Prokop zmarł, a działania wojenne ustały, zamek okazał się dla Jodoka całkowicie zbędny. Dlatego w 1408 roku sprzedał go wraz z okolicznymi dobrami Lackowi w posiadanie dziedziczne.
Przed 1416 rokiem właścicielem zamku stał się niejaki Prokop z Radoně, który prawdopodobnie otrzymał Hluboký od ojca, Buzka z rodu Tvorkovškich z Tvorkova, a ten wszedł w posiadanie majątku po śmierci Lacka z Kravar. Już jednak w 1418 roku zamek należał do braci Ondřeja i Miloty, krewnych Prokopa, z którymi toczył on spór sądowy o Hluboký. Byli oni zwolennikami husytyzmu, tak jak syn Ondřeja, Dobeš z Tvorkova, dlatego zapewne w 1425 roku nie przeciwdziałali aktywnie zbrojnej wyprawie Dobiesława Puchały i Petra Holego na nieodległy Ołomuniec. Zamek wraz z kilkoma innymi umocnionymi punktami został wówczas zajęty w celu blokowania katolickiego miasta. Wystraszyło to ołomunian i sprowokowało stronę katolicką do podjęcia negocjacji, zakończonych na zamku Hluboký rozejmem z marca 1425 roku. W efekcie na prawie rok okoliczne ziemie wraz z ważnymi szlakami handlowymi uwolniono od zagrożenia militarnego. Dopiero w 1426 roku husyckie napaści i zagrożenie Ołomuńca sprowokowało mieszczan do szukania pomocy u margrabiego Albrechta Habsburga i Zygmunta Luksemburczyka. Nie trwało długo, gdy z ich polecenia zamek zdobył hejtman ziemski Haśek z Valdśtejna, przy czym według tradycji husyci sami mieli opuścić i podpalić warownię, a na nadchodzące wojska stoczyć wypełnione kamieniami wozy.
Zniszczony zamek został skonfiskowany panom z Tvorkova i przekazany wraz z większością dóbr ziemskich przez cesarza Zygmunta Luksemburczyka Janowi Pňovickiemu z Sovinca. Margrabia Albrecht stał się natomiast właścicielem wsi Nepřívaz z dworem, młyna i myta we wsi Poslucháni, młyna we wsi Hrděbořice, karczmy pod zamkiem Hluboký oraz pastwisk, łąk i całego majątku należącego do zamku. Dobra te mogły jednak tylko formalnie przypaść margrabiemu, bowiem Dobeś z Tvorkova nie złożył broni i przez kilka lat prowadził walki z Janem Pňovickim z Sovinca. Jan i jego spadkobiercy nie uzyskali od władcy pozwolenia na odbudowę zamku, co mogło ułatwić Dobeśowie odzyskanie majątku Hluboký i odsprzedanie go około 1433 roku Bernardowi z Žerotína. Sam zamek najpewniej był wówczas opuszczony i jak zapisano w 1446 roku zniszczony („castrum Hluboky dirutum”). Przypuszczalnie żaden z jego właścicieli nie podjął się odbudowy po zniszczeniach z czasów wojen husyckich.
Architektura
Zamek zbudowany został na cyplu płaskowyżu, wcinającym się od południa w dolinę rzeki Bystřicy, która zakolem opływała wzniesienie z trzech stron. Usytuowano go na skalistym zwężeniu terenu, dzięki któremu uzyskał kształt zbliżony do trójkąta o długości 60 metrów i południowej części czołowej szerokiej na 37 metrów. Od południa wiodła jedyna droga dojazdowa do zamku, bowiem z pozostałych stron zabezpieczały go wysokie zbocza. Tam też, w miejscu gdzie cypel ulegał poszerzeniu, usytuowane zostało podzamcze, umieszczone przed wznoszącym się lekko ku płaskowyżowi zboczem. Najbardziej skaliste i strome skarpy o wysokości 15 metrów znajdowały się od zachodu, co wyraźnie wpłynęło na rozplanowanie zabudowy i obwarowań zamku.
Dostępu do położonej na południowym – wschodzie bramy broniła fosa o szerokości 19 metrów, zewnętrzny mur wydzielający obszar międzymurza od strony południowej i wschodniej oraz obwarowania rdzenia zamku. Dodatkowo wjazd flankowany był przez smukłą cylindryczną wieżę o średnicy około 7,4-8 metrów. Jej mury miały jedynie 1,6-1,7 metra grubości, dlatego ze względu na dość dużą przestrzeń wnętrza, mogła również służyć przynajmniej tymczasowym celom mieszkalnym lub schronieniowym. Z drugiej strony wieża znacznie górowała nad pozostałą częścią zamku, w tym bramą i drogą dojazdową, dlatego musiała pełnić istotną rolę obronną, strażniczą oraz symboliczną. Jej szacunkowa wysokość wynosiła maksymalnie około 25 metrów, przy czym górna część mogła być konstrukcji szachulcowej. Położenie wieży umożliwiło dobrą obserwację zarówno zbocza, jak i przełęczy przed zamkiem, a także doliny z rzeką Bystřicą.
Zabudowę mieszkalno – reprezentacyjną zamku najpewniej umieszczono po zachodniej stronie dziedzińca, ze względu na strome skarpy uznanej za najbezpieczniejszą. W narożniku południowo – zachodnim częściowo wykutą w skale platformę zajmować mógł budynek o wymiarach 13 x 6 metrów, od południa ograniczony regularnym uskokiem terenu, a od wschodu osłaniany cylindryczną wieżą. Pomimo niewielkich rozmiarów, mógł to być główny dom mieszkalny właścicieli zamku, być może o formie niewysokiej czworobocznej wieży. Jeśli z budynkiem sąsiadowały od północy kolejne pomieszczenia, ciągnące się wzdłuż obwodu obronnego zamku, to całość zabudowy miała już znaczne rozmiary wielkości około 35 x 9 metrów. Jeśli natomiast do obszaru pałacowego wliczałby się obniżony obszar na południu, dom miałby wymiary 42 x 9 metrów.
Ochronę podzamcza zapewniał od południa zewnętrzny przekop o szerokości 10 metrów i głębokości 2,5 metra, za którym usypano masywny ziemny wał, zabezpieczający cały zamek także od wschodu. Prawdopodobnie w koronie wał zwieńczony był murem z nie przewiązanego zaprawą łupka, być może wtórnie dobudowanym w burzliwym okresie końca XIV i pierwszej połowy XV wieku. Od strony wjazdowej za wałem znajdowała się niewielka, podłużna i wąska spłaszczona część terenu z budynkiem na kamiennej podmurówce na prawo od bramy. Po lewej stronie natomiast utworzono dół, prawdopodobnie pozostałość po pierwotnej studni. W południowo – wschodniej części ziemnego wału, za podzamczem, a przed fosą zamku górnego, drewniana wieża lub basteja flankowała wjazd i boczne obwarowania. Prawdopodobnie została ona wzniesiona w okresie wojen husyckich.
Stan obecny
Zamek nie zachował się do czasów współczesnych. Widoczne są jedynie niewielkie fragmenty murów przyziemia i fundamentów. Pośród nich wyróżniają się relikty wieży głównej o obecnej zewnętrznej wysokości 0,8 metra (wewnętrzna 1,2 metra), a także kamienne pozostałości budynku mieszkalnego, o istnieniu którego świadczą ponadto nierówności terenu w miejscach zawalonych pomieszczeń. W południowej części czytelny jest przekop, oddzielający niegdyś zamek górny od podzamcza. Ruiny znajdują się na terenie gęstego, ogólnodostępnego lasu. Prowadzi do nich parę ścieżek z miejscowości Hrubá Voda, nieopodal Hotelu Akademie.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Hrady, zámky a tvrze v Čechách, na Moravě a ve Slezsku. Severní Morava, t. II, red. Z.Fiala, Praha 1983.
Plaček M., Ilustrovaná encyklopedie moravských hradů, hrádků a tvrzí, Praha 2001.
Vojkovský R., Hluboký. Zbytky hradu severovýchodně od Olomouce, Hukvaldy-Dobrá 2012.
Žákovský P., Hrad Hluboký na Olomoucku, Brno 2024.