Helfenburk u Úštěka – zamek

Historia

   Zamek prawdopodobnie został wzniesiony na początku drugiej połowy XIV wieku przez Jana z Klinštejna z rodu Ronovców, który jako pierwszy zaczął się pisać z Helfenburgu. Już w 1375 roku kupił go arcybiskup praski Jan Očko z Vlašima w celu zabezpieczenia pobliskich biskupich posiadłości koło Roudnic. Z jego inicjatywy doszło do pierwszej poważnej rozbudowy zamku. Gdy Jan Očko zmarł w 1379 roku, jego następcą został trzeci z kolei arcybiskup Pragi Jan z Jenštejnu. Dokonał on drugiej poważnej rozbudowy Helfenburka, wznosząc zewnętrzny pierścień obwarowań i czworoboczną wieżę flankującą bramę. Prace te prawdopodobnie przeprowadzono w latach 90-tych XIV wieku, gdyż z 1395 roku pochodzi informacja Petra Klarifikátora, osobistego kronikarza arcybiskupa, o wypadku Jana, który przechodził mostem z nowej wieży.
   W latach 1383-1386 arcybiskup Jan z Jenštejnu długo spierał się z Hynkiem Helfenburskim, spadkobiercą i prawdopodobnie synem pierwszego właściciela zamku, Jana z Klinštejna. W trakcie sprzedaży z 1375 roku najwyraźniej wszystkie warunki nie zostały uzgodnione, a Hynek domagał się odszkodowania, które ostatecznie uzyskał.
   Jan z Jenštejnu w obliczu niepokojów społecznych i niechęci wobec króla oraz dynastii Luksemburgów, dołączył do przeciwników Wacława IV. W obawie przed prześladowaniami ze strony króla przeniósł się do rezydencji arcybiskupich w Roudnicy i Helfenburku. W 1393 roku udał się do Rzymu, a po powrocie do kraju oficjalnie wystąpił przeciw Wacławowi IV. Bunt zakończył się konfiskatą dób biskupich, odebraniem funkcji kanclerza i ucieczką arcybiskupa do Rzymu, gdzie na początku 1394 roku zrezygnował ze swego stanowiska metropolity praskiego, na rzecz swojego siostrzeńca Olbrama ze Škvorce. Zachował jednak dożywotnią emeryturę oraz zamek Helfenburg w którym mieszkał do śmierci w 1400 roku.
   Na początku wojen husyckich Helfenburk należał do arcybiskupa praskiego Konrada z Vechty, jednak w 1427 roku zawładnął nim Půta z Častolovic, po nim Berkovie z Dubé a następnie Jan Smiřicki ze Smiřic. W 1456 roku zamek przejął Zdeňek Konopišťski ze Šternberka, jeden z głównych przeciwników króla Jerzego z Podiebradów. Dlatego w 1467 roku Helfenburk został zdobyty przez królewskie wojska, a Jerzy oddał go w zastaw swemu wiernemu zwolennikowi Piotrowi Kaplířovi z Sulevic. Od 1475 roku ostatnim znaczącym właścicielem był Vilém z Illburka. Z chwilą śmierci jego syna w 1538 roku, na zamku mieszkała już tylko służba i z czasem warownia całkowicie opustoszała. Ostateczne zniszczenia poczynili cesarscy żołnierze w 1622 roku z powodu których zamek spłonął.

Architektura

   Zamek składa się z dwóch różnych pod względem czasowym i strukturalnym części: wewnętrznego rdzenia i zewnętrznych obwarowań. Część wewnętrzna opierała się na szczycie grzbietu piaskowca, który rozciąga się na wschód i zachód, a na końcu cypla rozpada się na mniejsze i niższe bloki, podzielone przez poprzeczne pęknięcia. Umieszczoną na wschodzie bramę zabezpieczono suchą, głęboką fosą, a po wzniesieniu zewnętrznych obwarowań drugą bramę chroniła kwadratowa wieża i nowa znacznie szersza fosa.
   Grzbiet piaskowca na którym założono zamek rozpadał się na trzy główne skalne bloki oddzielone poprzecznymi szczelinami: wschodni, środkowy i zachodni. Wschodnia część była pierwotnie niezabudowanym terenem dziedzińca o szerokości około 3 metrów, za którego palisadą, a później murem obronnym, ukryto inne budynki. Przechodziło się z niego prawdopodobnie drewnianym mostem przy południowej ścianie do niewielkiego budynku mieszkalnego (pałacu) o długości około 12 metrów i szerokości do 7 metrów. Stał on na szczycie skalnego bloku, a rozdzielała go szczelina o szerokości około 5 metrów, którą wypełniono murowanymi ścianami.
   Poniżej w północnej części po odciosaniu nadmiaru skał uformowano niewielkie podzamcze, szerokie na zachodzie na 10 metrów, a na wschodzie gdzie grzbiet się spłaszczał, jedynie na 4 metry. Część północno – wschodniej skały o kształcie filaru posłużyła do wzniesienia na górze wieży. Od głównej skały na południu oddzielała ją 3 metrowa szczelina, przez którą zapewne przerzucono drewniany most. Na wschodzie i zachodzie skalnego filaru dobudowano równie szerokie skrzydła gospodarcze. Wschodnią część zajmował w przybliżeniu kwadratowy budynek “strażnicy”, umieszczony obok przejścia z bramą wjazdową. Był on równie wysoki co skała filarowa, posiadał przyziemie oraz dwa piętra. Ciemny i wąski korytarz bramny o szerokości 3 metrów, który utworzono między “strażnicą” a północną ścianą skały wschodniej, zajęła niewielka wieża bramna ze zwodzonym mostem. Zachowały się po niej tylko ślady wyryte bezpośrednio w skale, w północnej ścianie skalnego bloku. Z korytarza XIV-wieczny portal, częściowo wykuty w skale, prowadził do budynku “strażnicy”. Po zachodniej stronie skały filarowej umieszczono podłużny budynek gospodarczy z wykutym w skale wąskim zbiornikiem na wodę, zapewne służącym do pojenia koni. Długi budynek pierwotnie dochodził aż do wystającej skały na zachodzie z którą się zrównywał, a przy końcu korytarza umieszczono studnię o głębokości 57 metrów.
   W północnej ścianie wspomnianego już pałacu, zbudowanego na szczycie grzbietu z piaskowca, znajdował się na wysokości pierwszego piętra portal, przed którym umieszczony był most zwodzony. Wiodła do niego droga schodząca systemem drewnianych ganków i schodów do studni. Przed wzniesieniem zewnętrznych obwarowań było to jedyne wejście do pałacu. Portal prowadził do środkowej sali, zbudowanej w bocznej szczelinie skalnej, gdzie umieszczono schody prowadzące na parter. Był to więc rodzaj sieni wejściowej. Obok portalu wejściowego bezpośrednio nad studnią umieszczono szeroki otwór, którędy wciągano wodę na górne piętra.
   W latach 90-tych XIV wieku cały zamek otoczono obwodem murów o łącznej długości 277 metrów i wysokości 12 metrów. Zwieńczono je krenelażem (270 cm wysokości i 95 cm grubości) z otworami strzelczymi w merlonach, a po wewnętrznej stronie w grubości muru utworzono chodnik dla obrońców. Od strony wschodniego wjazdu na zamek wykopano nową głębszą i szerszą fosę (do 12 metrów szerokości), a mury, które wspinały się tu na skałę by połączyć północną i południową część, osiągnęły niebagatelną wysokość 15 metrów. Sama brama posiadała duży ostrołukowy przejazd i mniejszy otwór dla pieszych, oba poprzedzone przez zwodzony most. Poniżej funkcjonowała brama prowadząca bezpośrednio na międzymurze.
   Osłonę drogi dojazdowej pozostawiono kwadratowej wieży o wymiarach  6 x 6 metrów, usytuowanej na szczycie wschodniego bloku skalnego. Ma ona 17,5 metra wysokości, więc jej całkowita wysokość ponad bramą wynosiła aż 33,5 metra. Posiadała ona przyziemie i trzy piętra, wszystkie kryte płaskimi, drewnianymi stropami. Na parter wchodziło się portalem umieszczonym w południowej części muru obwodowego. W wykutej w skale podłodze, znajdował się pośrodku otwór przykryty klapą, prowadzący do wąskiego korytarza w bocznej szczelinie bloku skalnego pod wieżą. Pierwotnie przyziemie było oddzielone od piętra, podobnie jak w środkowej sali pałacu. Pierwsze piętro miało osobne wejście od strony zachodniej, połączone z głównym masywem skalnym poprzez drewniany most. Po remoncie zamku portal pierwotnego wejścia został przekształcony w okno z bocznymi ławami, a spiralne schody przedłużono na parter. Pierwotnie wiodły one tylko w górę na drugie piętro, gdzie kończyły się w głównej sali wieży. Oświetlały ją trzy wąskie okna z siedzeniami we wnękach, czwarte w ścianie wschodniej powstało później. W południowej części muru znajdowały się schody prowadzące do poddasza, krytego niegdyś dachem siodłowym. Było ono nieco bardziej przestronne, gdyż górną kondygnację wieży umieszczono na niewielkiej odsadzce.

Stan obecny

   Helfenburk u Úštěka zwany także Hrádkiem jest dziś w Czechach jednym z najlepiej zachowanych tak zwanych skalnych zamków. Jego znaczenie podnosi w pełni przetrwały zewnętrzny obwód murów z końca XIV wieku ze wspaniale zachowanym krenelażem. Symbolem zamku jest wieża arcybiskupa Jana z Jenštejna, a ponadto widoczne są również liczne fragmenty, wkomponowanych w skały, murów mieszkalnych i gospodarczych budynków zamku głównego. Zamek odpłatnie udostępniony jest dla turystów.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Hrady zamky a tvrze v Cechach na Morave a ve Slezsku, red. Fiala Z., Severni Cechy t.III, Praha 1989.
Menclová D., České hrady, Praha 1972.