Helfenburk u Bavorova – zamek

Historia

   Wznoszenie zamku rozpoczęła rodzina Rožmberków po 1355 roku w celu ochrony i zarządzania pobliskim miastem Bavorov oraz okolicznymi rodowymi majątkami. Wówczas to czterej bracia Petr, Jošt, Oldřich i Jan uzyskali od Karola IV pozwolenie na budowę zamku w podziękowaniu za ich oddaną służbę. Miało to miejsce w czasie podróży koronacyjnej Karola IV do Rzymu, po której Jošt wraz z większością szlachty powrócił do domu, a Jan pozostał u boku cesarza. Budowa już w 1364 roku musiała być w swym zasadniczym zrębie ukończona, gdyż zamek jest wspomniany w źródłach historycznych, a pięć lat później wymieniani są kolejni burgrabiowie Helfenburka. Co ciekawe pierwszy z nich, Jaroslav, otrzymał warownię w zarząd już w 1357 roku.
   W drugiej połowie XIV wieku nad rozbudową zamku czuwał Jan Rožmberk i jego żona Eliszka z Hals. Po śmierci Jana w 1389 roku i jego brata Oldřicha zamek przeszedł w posiadanie syna Jana, Jindřicha III z Rožmberka. W latach 1384–1397 w trakcie konfliktu pomiędzy arcybiskupem praskim Janem z Jenštejna i królem Wacławem IV zamek służył za tymczasowe schronienie kościelnemu możnowładcy. Był to okres licznych niepokojów i lokalnych wojen, które co prawda nie zaszkodziły samemu zamkowi, lecz rujnowały okoliczne dobra. Po śmierci Jindřicha III w 1398 roku Helfenburk przejął Oldrich II z Rožmberka. Był on zagorzałym katolikiem, który w pierwszej połowie XV wieku prześladował husyckich kapłanów, z których dwóch więził na zamku.
   W latach 1468-1472 doszło do sąsiedzkiego sporu między Rožmberkami a miastami Písek, Sušice i Vodňany. Helfenburk  nie został zniszczony, lecz okoliczne wsie ponownie ucierpiały. Bracia Vok, Jindřich i Petr Rožmberkowie popadli w kłopoty finansowe i w 1475 roku zostali zmuszeni do sprzedaży zamku Janowi ze Švamberka, który trzy lata później odsprzedał Helfenburk Václavowi Vlčkovi z Čenova. Był on doświadczonym dowódcą walczącym wcześniej w Polsce i na Węgrzech, uznawanym za specjalistę od fortyfikacji, który wzmocnił także obwarowania Helfenburku. Być może jako zbyt silny, był niepożądanym sąsiadem dla
Rožmberków. W 1484 roku zlecili oni Henrykowi Preuschenkovi z Hardeggu wykupienie zamku, a po jego śmierci w 1499 odzyskali go.
   Na początku XVI wieku znaczenie Helfenburku uległo zmniejszeniu, załoga zmniejszyła się, a burgrabia stopniowo stał się urzędnikiem gospodarczym. Według ówczesnych inwentarzy zamek był ubogo wyposażony, posiadał mało mebli i niewiele służby. Gdy w 1593 roku Petr Vok z Rožmberka sprzedawał zamek, był on już wówczas całkowicie opuszczony. W kolejny wiekach został częściowo rozebrany przez okolicznych chłopów w celu pozyskania materiałów budowlanych.

Architektura

   Zamek wzniesiono na górze Malošín z osią muru i głównego budynku umieszczoną równolegle do skał na linii wschód – zachód. Zabudowę mieszkalną umieszczono w najwyższym punkcie; od północy zabezpieczona była skalistym stokiem, a na południu otwierała się na rozległy dziedziniec zamknięty murem obronnym o kształcie dużego półokręgu. Po stronie północnej pod koniec XIV wieku uformowano podzamcze, którego mur obronny nadał zamkowi w całości kształt zbliżony do okręgu, zabezpieczonego dodatkowo głęboką fosą, ziemnym wałem i stromymi, skalnymi uskokami po stronie wschodniej.
   Wjazd na podzamcze umieszczono od strony północnej w czworobocznej wieży bramnej z mostem zwodzonym. Od niej mur obronny wybiegał na wschód, gdzie na skałach posadowiono w XV wieku dwie półokrągłe baszty oraz na zachód, gdzie przy niewielkiej baszcie skręcał na południe. Zabudowa gospodarcza podzamcza przystawiona została do wewnętrznej ściany północnego muru. Po przekroczeniu drugiego mostu zwodzonego przekraczało się bramę w murze o formie litery L, którego wschodnia część zakończona była dużą cylindryczną wieżą o średnicy prawie 10 metrów. Przy tak dużej wielkości jej ściana miała jedynie około 2,5 metra grubości. Od wież z XIII wieku różniła się także uskokiem muru w połowie wysokości, dzielącym ją na dwie części: masywną dolną i nieco słabszą górną, dostępną prawdopodobnie po drewnianym moście z pałacu zamku górnego. Drugie piętro wieży służyło niewątpliwie jako mieszkanie, dlatego było wyłożone drewnem w celu ogrzania i posiadało kilka większych okien, choć sama wieża pełniła także rolę flankującą dla drogi wjazdowej. Po minięciu bronionego przez nią niewielkiego dziedzińca i pokonaniu sporej różnicy wysokości, przez trzeci most zwodzony i przedbramie przy murze parchamowym osiągało się wieżę bramną prowadzącą na główny, południowy dziedziniec. W jej ościeżach pierwotnie zamontowana była brona, a mury przy wieży bramnej były wysokie i grube na 2 metry.
   Mur obronny półokrągłego dziedzińca południowego wzmocniony był tylko jedną wieżą po stronie wschodniej. Jako iż dodatkowym zabezpieczeniem na tym odcinku były strome skarpy, wieża nie osiągnęła dużych rozmiarów. Miała zaledwie 6 metrów średnicy ze ścianą na pierwszym piętrze o grubości zaledwie 130 cm. Nad przyziemiem, dostępnym tylko przez górny właz, wieża miała trzy piętra z płaskimi stropami, a wejście do niej dostępne było jedynie z sąsiedniego budynku po drewnianym ganku.
   Główny dom mieszkalny umiejscowiono w najwyższym punkcie zamku. Przylegał on od południa do kurtyny muru obronnego, a od zachodu, południa i wschodu w odległości 5-6 metrów otoczony był przez niski, zewnętrzny mur parchamowy. Miał on kształt zbliżony do prostokąta o wymiarach 38 x 18 metrów, choć wschodnia część budynku była nieznacznie węższa. Składał się z dwóch skrzydeł pomiędzy którymi znajdował się kwadratowy, wewnętrzny dziedziniec z wejściem od południa. Skrzydła z powodu różnicy wysokości terenu nie miały takiego samego bezwzględnego rozmiaru w pionie. Zachodnie miało dwie kondygnacje w formie suteren, a wschodnie tylko jedną, także parter w zachodniej części był nieco wyżej niż we wschodniej. Wszystkie piwnice dostępne były z dziedzińca przez korytarze ze schodami, komnaty na piętrze natomiast łączył drewniany krużganek. W dolnej części został on później osadzony na murowanych filarach. Zachodnie skrzydło podzielone było wewnętrzną ścianą na dwa pomieszczenia o nierównej wielkości, na każdym piętrze. Przyziemie podobnie jak piwnice oświetlane było jedynie przez wąskie okna od zachodu i południa. Pomieszczenia mieszkalne na pierwszym i drugim piętrze posiadały już większe, prostokątne okna rozdzielane kamiennymi krzyżami. Okna z bocznymi ławami umieszczono także w północnym korytarzu krużganka. Jedno z górnych pomieszczeń skrzydła zachodniego posiadało narożny kominek, a frontowy pokój na drugim piętrze prawdopodobnie ogrzewany był przez piec. Dwupomieszczeniowy podział posiadało także skrzydło wschodnie, choć tu komnaty były o zbliżonej wielkości i wyjątkowo w przyziemu jedno z nich zostało sklepione kolebkowo. Najlepiej wyposażony był pokój na pierwszym piętrze, którego ściany i okna pokryto drewnianą okładzinom. Miejscowa tradycja utożsamiała je z zamkową kaplicą poświadczoną w źródłach od 1452 roku, lecz z pewnością istniejącą już w XIV wieku. Prawdopodobnie pod koniec XV wieku, kiedy zamek został przebudowany zabudowa mieszkalna została podwyższona o kolejne piętro.

Stan obecny

   Zamek zachował się w postaci czytelne trwałej ruiny z dwuskrzydłowym głównym pałacem, dwoma cylindrycznymi wieżami, większością obwodowych murów obronnych i zrujnowaną zabudową gospodarczą. Przez wiele lat zaniedbywany w ostatnim okresie jest remontowany przez lokalnych entuzjastów, przy wsparciu urzędu miasta. Zamek dostępny jest czerwonym szlakiem turystycznym z Husine i niebieskim z Bavorova do Volyně. W sezonie turystycznym pobierana jest opłata za wstęp.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Hrady zamky a tvrze v Cechach na Morave a ve Slezsku, red. Fiala Z., Jizni Cechy t.V, Praha 1989.
Menclová D., České hrady, Praha 1972.