Hazmburk – zamek

Historia

   Położona nieopodal zamku wieś Klapý została wspomniana w źródłach historycznych już w 1127 roku, jako własność klasztoru Teplá. Pod koniec XIII lub na początku XIV wieku tereny te przejął Václav z Lichtemburka z rodu Ronovców, którego syn Hynek wzniósł zamek. Już w 1314 roku odstąpił on go królowi Janowi Luksemburskiemu w zamian za inne dobra, a ten w 1335 roku sprzedał Zbyňkowi Zajícowi z Valdeka, jednemu ze swych największych wierzycieli. Zbyněk przebudował pierwotną warownię i nadał jej nazwę Hazmburk (Hasenburg), czyli Zajęczy Zamek, zgodnie z wizerunkiem zająca w skoku, jaki widniał na jego herbie.
   Po Zbynku do 1379 roku zamek dzierżył jego syn Vilém oraz siostrzeniec Mikołaj. Następnie sześciu synów Viléma podzieliło posiadłość, lecz zamek był zarządzany przez jednego burgrabiego. Jeden z współposiadaczy, arcybiskup Zbyněk znany był z występowania przeciwko Janowi Husowi i jego zwolennikom. Bracia Jan i Mikołaj kupili zamek Kost, który stał się podstawą drugiego obszaru rodowego w Czechach, Oldřich towarzyszył królowi Wacławowi IV w jego podróży do Niemiec i Francji w latach 1397 – 1398, a Vilém kupił pobliski zamek Šebín.
   Na początku wojen husyckich ród Zajíców stał po stronie katolickiej, a zamek Hazmburk wraz z pobliskim Budyně i miastem Libochovice był mocnym oparciem dla cesarza Zygmunta. W 1424 roku husycki wódz Jan Žižka zdobył Libochovice, lecz bez zamku, który zdołał się obronić. Dzięki temu oraz dogodnemu położeniu i potężnym fortyfikacjom Hazmburk pozostawał niezagrożonym schronieniem dla katolików. Jego znaczenie było tym większe, iż leżał na szlaku łączącym Pragę z Saksonią, a Budyně i Libochovice także utrzymywali dla cesarza Zajícowie. Uważano go za tak bezpieczny, iż w 1440 roku czasowo przechowywano w nim skarby kościelne z katedry praskiej.
   W pierwszej tercji XV wieku po południowo-wschodniej części zamku utworzyła się osada Podhradí z kościołem św. Mikołaja. Rozwinęła się ona zwłaszcza po przyjęciu uciekinierów ze zdobytych przez husytów Libochovic, jednak ostatecznie zanikła w XVI wieku.
   W drugiej połowie XV wieku Jan Zajíc był ważnym członkiem Unii Zielonogórskiej, czyli związku katolickiej szlachty czeskiej, mającym na celu obalenie husyckiego króla Jerzego z Podiebradów. Prowadzący z nim wojnę król Maciej Korwin mianował Jana kanclerzem i w Hazmburku umieścił węgierski garnizon, lecz ostatecznie Zajícowie pogodzili się później z królem Władysławem II. Syn Jana, także o imieniu Jan, nie mieszkał już wówczas na zamku w Hazmburku, lecz przeniósł się do bardziej komfortowej renesansowej rezydencji w Budyně. W 1586 roku zamek Hazmburk opisywany był już jako opuszczony.

Architektura

   Zamek został wzniesiony na długim grzbiecie bazaltowego wzgórza. W jego najwyższym miejscu usytuowano czworoboczną wieżę o wymiarach 8,3×7 metrów i grubości murów dochodzącej do 2 metrów. Jej dolne partie wykonano z nieobrobionego kamienia w odróżnieniu od górnych pięter z pierwszej połowy XV wieku, które zostały wzniesione z piaskowcowych kwadr. Pierwotnie ta górna część mogła być jeszcze drewniana. Wieża pełniła funkcje mieszkalne, jej przyziemie było sklepione, a piętro posiadało płaski, drewniany strop. Z najwcześniejszej, XIV-wiecznej fazy zachowało się wąskie okno w południowej ścianie i portal po stronie północnej, pierwotnie połączony z drewnianym pomostem. Wraz z wieżą zbudowano wysoki i gruby na 2,3 metra mur, który zamykał całą przestrzeń wokół wieży w formie prawie regularnego prostokąta z charakterystycznymi zaokrąglonymi narożnikami. Jego zwieńczenie miało formę krenelażu. Przy wschodniej, wejściowej kurtynie umieszczono niewielki budynek mieszkalny.
   Po 1335 roku Zbyněk z Valdeka znacząco rozbudował Hazmburk. Zamek górny otoczono wówczas zewnętrznym murem obronnym, w odległości 2,5 metra od starszych obwarowań, pomijając część północno – zachodnią, gdzie bazaltowe skały były wystarczającym zabezpieczeniem. Po wschodniej stronie wykopano natomiast w poprzek wzgórza rów, oddzielający górną część warowni od podzamcza. Ta część grzbietu otrzymała podłużne mury obronne w których zaokrągleniu na wschodzie umieszczono cylindryczną wieżę. Uzyskała ona 25 metrów wysokości, 9 metrów średnicy i 2 metry grubości ścian. Jako iż wzniesiono ją z ciemnego bazaltu nazywano ją Czarną Wieżą, w przeciwieństwie do górnej Białej Wieży, wykonanej z jaśniejszego piaskowca. Zadaniem nowej wieży było pilnowanie podjazdu, który wiódł wzdłuż północnego zbocza do pierwszej bramy, umieszczonej pod wielkim poprzecznym rowem górnego zamku. Brama, zgodnie ze starymi widokami, prowadziła do wąskiego korytarza, chronionego od północnej strony przez mur obronny z blankami, a od drugiej strony zboczem wzgórza. Korytarz w pobliżu okrągłej wieży kończył się drugą bramą, umieszczoną w bardzo grubej, poprzecznej ścianie, nad którą znajdował się zadaszony ganek. Po lewej stronie usytuowana była studnia lub zbiornik na wodę deszczową oraz wspomniana cylindryczna wieża, do której wejście znajdowało się jedynie na górnym poziomie i prawdopodobnie było połączone pomostem z zabudowaniami na zachodzie. U góry obiegała ją także drewniana galeria pozwalająca na kontrolę całego przedpola i drogi wjazdowej do zamku górnego. Od drugiej bramy droga wiodła wąskim korytarzem, między murami na zachód i po przekroczeniu mostu zwodzonego osiągała międzymurze i następnie dziedziniec zamku górnego.
   Zamek górny od połowy XIV wieku poza czworoboczną wieżą mieszkalno – obronną posiadał budynki po stronie północnej i południowej, oddzielone od wieży jedynie wąskimi przejściami. Na dziedzińcu w południowo – wschodniej części znajdował się również zbiornik na wodę deszczową, wykonany ze starannie obrobionych kwadr. Jego górna, kwadratowa, zbierająca wodę część miała kształt lejka  i przechodziła przez węższą gardziel do dolnej sekcji o formie butelki. Z ciasnej uliczki portal prowadził do piwnic w południowym skrzydle, zwieńczonych sklepieniem kolebkowym. Piętro posiadało dwa pomieszczenia z płaskimi stropami, a oświetlenie zapewniały tylko okna po stronie dziedzińca, jako iż w murze do którego dostawiony był budynek, nie można było oczywiście umieszczać osłabiających konstrukcję otworów. Budynek północny również miał w przyziemiu i na piętrze po dwa pomieszczenia. Jego wschodni narożnik został później połączony z Białą Wieżą. Obydwa budynki ponad wąskimi przejściami połączone były drewnianymi gankami. Ponadto na zamku górnym funkcjonował najstarszy wschodni dom mieszkalny. Ostatnim elementem jaki dodano na zamku było podzamcze zachodnie i trzecia linia muru ochraniająca zamek górny od południa.

Stan obecny

   Do czasów współczesny zachowały się dwie główne dominanty zamku: czworoboczna Wieża Biała i usytuowana na dawnym podzamczu cylindryczna Wieża Czarna. Z pozostałych zabudowań dotrwało niewiele, choć jeszcze w XIX stuleciu widać było ruiny większości budynków mieszkalnych. Obecnie są to jedynie dolne partie i fundamenty oraz dwa większe fragmenty muru obronnego zamku górnego. Wstęp na Wieżę Białą możliwy jest w okresie od końca marca do października, z wyjątkiem poniedziałków. Do zamku prowadzą szlaki turystyczne: żółty z Klapý, gdzie znajduje się parking i czerwony z Libochovic. Po nieoznakowanych polnych drogach można również dotrzeć do ruin ze Slatiny.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Hrady zamky a tvrze v Cechach na Morave a ve Slezsku, red. Fiala Z., Severni Cechy t.III, Praha 1989.
Menclová D., České hrady, Praha 1972.