Hasištejn – zamek

Historia

   Zamek został wzniesiony przy ważnym szlaku wiodącym z Halle przez Lipsk i Marienberg, przekraczającym pasmo Rudaw i wpadającym do doliny Ochrzy. Miało to miejsce prawdopodobnie na początku XIV wieku, być może w czasach panowania Wacława II. Po raz pierwszy wspomniano o nim w Maiestas Carolina, projekcie czeskiego prawa ziemskiego przygotowanym z inicjatywy Karola IV Luksemburskiego w latach 1349-1353. Była to budowla królewska, z której dochodów władca miał czerpać na utrzymanie córek lub królowych, jednak w 1351 roku Karol IV oddał zamek w lenno Fridrichovi i Bernardovi z Šumburka. Zobowiązali się oni w zamian do słuźby wojskowej wraz z dziesięcioma kopijnikami oraz do goszczenia króla w trakcie jego przejazdów w okolicy. Zamek był więc nadal własnością królewską, a oddanie panom z Šumburka, wiązało się jedynie ze stałą ochroną militarną tej ważnej budowli.
   Na początku XV wieku zamek był lennem Jindřicha Reussa z Plavna, który wraz z burgrabią zamku Přimda popełniał liczne rozboje i atakował dobra królewskie. Dlatego w 1418 roku armia królewska obległa Hasištejn i zdobyła go po dwóch miesiącach. Wówczas otrzymał go w drodze zastawu dowódca wojsk królewskich Mikuláš zwany Chudý z Lobkovic, pod warunkiem zwrotu, gdy zostanie spłacona suma zastawu. Jednak płatność ta nigdy nie miała miejsca, a nowy właściciel ostatecznie nabył zamek w 1461 roku jako dziedziczną posiadłość.
   W trakcie oblężenia z 1418 roku zamek został poważnie uszkodzony: spłonęła część mieszkalna z kaplicą, a obwarowania zostały naruszone. Mikuláš z Lobkovic wkrótce rozpoczął konieczne naprawy: gotycki pałac został podparty trzema filarami, wzniesiono nowe skrzydło mieszkalne i rozbudowano fortyfikacje przedzamcza. Gdy w 1435 roku Mikuláš zmarł zamek został przejęty przez jego syna Mikuláša II, który dokonał kolejnej rozbudowy o zachodni budynek mieszkalny. Od 1462 roku jego potomkowie: Jan, Mikuláš III, Jaroslav i Bohuslav sprawowali rządy nad zamkiem wspólnie. Znacznie rozbudowali oni fortyfikacje, przystosowując zamek do obrony przed bronią ogniową. Spośród nich Bohuslav był znanym humanistom, który zapisał się w historii założeniem jednej z największych bibliotek na terenie królestwa czeskiego. Hasištejn stanowił wówczas centrum kulturowe o nawet ponadregionalnym znaczeniu.
   Przez większość XVI stulecia Hasištejn znajdował się w rękach kolejnych członków rodu Lobkoviców. Dopiero w 1594 roku, gdy Jiří Popel z Lobkovic związał się z opozycją przeciwko Rudolfowi II, utracił w wyniku konfiskaty cały majątek wraz z zamkiem. W 1606 roku kupił go od cesarza Linhart Štampach ze Štampachu. Następnie po bitwie pod Białą Górą i podczas wojny trzydziestoletniej właściciele często zmieniali się, a stan budowli zaczął się pogarszać. Już w latach 20-tych XVII wieku zamek opisywano jako opuszczony.

Architektura

   Na miejsce budowy zamku wybrano wąski grzbiet opadający na zachodzie stromymi skarpami w dolinę potoku Bystřického, a na wschodzie górującym stromym zboczem nad jego mniejszym dopływem. Także południowy wierzchołek cypla wznosił się skalistymi, prawie prostopadłymi klifami nad zbiegiem tych dwóch cieków wodnych. Z tego powodu północne strona, jedyne miejsce gdzie można było poprowadzić drogę, wymagała utworzenia dodatkowych obwarowań – przekopano tam dwie suche fosy nad którymi przerzucono dwa drewniane mosty (jeden wsparty na murowanym filarze). Następnie droga osiągała podzamcze i zmuszała przybywających do minięcia, obsadzonej przez obrońców, południowej kurtyny muru zamku górnego i wieży głównej, nim osiągało się bramę prowadzącą na dziedziniec.
   Zabudowania mieszkalne umieszczono w najbezpieczniejszej, południowej części dziedzińca, otoczonego nieregularnym, podłużnym w planie obwodem murów. Odległość między budynkiem mieszkalnym a cylindryczną wieżą na północy wynosiła około 55 metrów, a średnia szerokość dziedzińca tylko 30 metrów. Wieża główna (bergfried) nie miała bezpośredniego połączenia z murami, usytuowano ją w ich narożnym zaokrągleniu, tak by mogła stanowić samodzielne dzieło obronne i jednocześnie flankować drogę dojazdową do zamku. Była ona smukła i wysoka, posiadała 8,5 metra średnicy i wysokość, nawet przy dwóch metrach renesansowej nadbudowy, dochodzącą do 22 metrów. Była dostępna tylko od południowego-zachodu przez spory portal, przepruty 6 metrów ponad dziedzińcem. Pod nim widoczne są nadal dwa otwory mocujące niegdyś drewniany ganek, dostępny zapewne tylko za pomocą drabiny. Portal prowadził bezpośrednio na pierwsze piętro wieży, oddzielone stropem od ciemnego, niewentylowanego przyziemia. Poza parterem wieża miała jeszcze dwa piętra, połączone za pomocą drabin. Trzecie piętro, mające tylko dwa metry wysokości, zamknięte grubą na 50 cm okrągłą ścianą z ośmioma dużymi oknami, powstało dopiero na początku XVI wieku. W pobliżu wieży, prawie pod głównym wejściem umieszczono zbiornik na wodę deszczową. Pozostała część dziedzińca do rejonu kaplicy była aż do XV wieku niezabudowana.
   W południowo – wschodniej części dziedzińca znajdowała się kaplica z prezbiterium lekko wystającym poza obwód murów. Została ona zwieńczona nad prezbiterium sklepieniem krzyżowym, ze smukłymi żebrami połączonymi okrągłym zwornikiem i wspartych na konsolach, umieszczonych mniej więcej w połowie wysokości ścian. Także nawa pierwotnie zwieńczona była jednym polem sklepienia krzyżowo – żebrowego. Kaplicę oświetlało duże ostrołukowe okno we wschodniej ścianie prezbiterium, które połączone  było z nawą ostrym łukiem tęczowym. W zachodniej części kaplicy umieszczono drewnianą emporę, początkowo dostępną bezpośrednio z nawy, a od XV wieku, po wzmocnieniu południowej ściany, kamiennymi schodami w grubości muru. Do północnej ściany kaplicy pierwotnie dostawione było kwadratowe pomieszczenie ze sklepieniem krzyżowo – żebrowym. Zostało ono wyburzone w XV wieku podczas budowy dużego budynku poprzecznego.
   Gotycki budynek mieszkalny umieszczono w najbezpieczniejszym miejscu, na południowym krańcu zamku, wysoko na skale w której głęboko wykuto jego dolne partie. Przyziemie pierwotnie posiadało płaskie, drewniane stropy i oświetlane było z małego dziedzińczyka za kaplicą. W XV wieku zostało zwieńczone sklepieniem kolebkowym. Podczas tej przebudowy ściany budynku zostały wzmocnione, oryginalne okno zamurowane, a zamiast niego przebito nowe w ścianie południowej. Na początku XVI wieku wnętrze piętra zostało udekorowane ceramicznymi, kolorowymi płytkami, a przed pałacem zbudowano spiralną klatkę schodową, która zastąpiła starszy drewniany ganek.
   Na początku XV wieku od północy, wschodu i zachodu wzniesiono zewnętrzny, niższy mur obronny, który niewątpliwie zastąpił starszą palisadę lub częstokół. Na zachodzie wydzielił on obszar podzamcza, do którego wstęp wiódł odtąd przez wieżę bramną, otwartą od strony dziedzińca. Od północy i wschodu mury parchamu wzmocniono dwoma basztami wykuszowymi, jedną trójboczną i jedną półokrągłą. Mimo że były dość wysokie, nie posiadały otworów strzelczych w górnych częściach i nie nadawały się do ognia flankującego. Z tego powodu zakłada się iż służyły raczej tylko do pilnowania znajdującej się obok fosy. W okresie rządów Mikuláša z Lobkovic wzniesiono także nowe trzypiętrowe skrzydło, które wypełniało istniejącą lukę między starym pałacem a kaplicą i stworzyło bezpośrednie połączenie między dwoma najstarszymi budynkami zamku.
   Po połowie XV wieku, prawdopodobnie za czasów Mikuláša II z Lobkovic, zamek został powiększony o nowe skrzydło mieszkalne umieszczone przy kurtynie zachodniej w pobliżu bramy na zamek górny. Rozwój broni ogniowej wymusił także kolejne wzmocnienie obrony. Wzniesiono wówczas na wywyższeniu terenu na dalekim przedpolu zamku po stronie północnej, zaokrągloną wieżę o 9,5 metrach średnicy, z ostrogą (ostrzem) skierowanym na południe. Wewnątrz posiadała ona 6-metrowej wysokości przyziemie i dwa piętra. Oryginalne wejście do niej znajdowało się tylko na pierwszym piętrze, a zwieńczenie stanowił dach namiotowy. Wieża stała na końcu skalistego grzbietu i wpisana była w obwód wału ziemnego za którym wykopano fosę. Dodatkowo wzniesiono nowe umocnienia za pierwszą fosą zamkową. Stanęła tam otwarta od wewnątrz wieża bramna, połączona chodnikiem bojowym na koronie krótkiego muru ze wschodnią wieżą czworoboczną, także otwartą od strony przedzamcza. Mur parchamowy zamku górnego został wzmocniony wielobocznym bastionem po stronie północno – wschodniej oraz basztą podkowiastą naprzeciwko kaplicy zamkowej.

Stan obecny

   Do czasów współczesnych zachowała się wieża główna, która obecnie służy jako platforma widokowa, pozostałości dwóch pałaców i gotyckiej kaplicy oraz spora część murów obronnych. Przetrwała również późnogotycka wieża z ostrogą na północnym przedpolu warowni. Do zamku można dojechać samochodem z miejscowości Místo i zaparkować przed bramą lub można dojść pieszo z Prunéřova. Przy wejściu do zamku znajduje się restauracja, w której można również kupić bilety.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Praha 2009.

Hrady zamky a tvrze v Cechach na Morave a ve Slezsku, red. Fiala Z., Severni Cechy t.III, Praha 1989.
Menclová D., České hrady, Praha 1972.