Historia
Do budowy zamku Hamrštejn prawdopodobnie doszło około przełomu XIII i XIV wieku, lecz dokładna data jego budowy nie została odnotowana w średniowiecznych przekazach pisemnych. Po raz pierwszy wspomniano o nim w 1357 roku, jako o już funkcjonującej własności rodziny Biberštejnów (niem. Biberstein). Wiadomo także, że zamek został zbudowany na ziemi, która od 1278 roku należała do majątku frýdlantskiego, gdzie na zamku Frýdlant znajdowało się główne gniazdo rodowe Biberštejnów. Z tego powodu nie mieszkali oni w Hamrštejnie osobiście, lecz oddali w zarząd burgrabiemu, Ślązakowi Nicholasowi Dachs i jego potomkom, którzy zapewne mieli czuwać nad ważnym szlakiem handlowym łączącym Liberec z Chrastavą, Hrádkiem nad Nisou i Žitavą oraz nadzorować południową część majątku Biberštejnów, wraz z okolicznymi kopalniami i kuźniami.
W XV wieku Biberštejnowie należeli do wrogów husyckiej rewolucji, tak więc i Nicholas Dachs ogłosił się przeciwnikiem zrewoltowanej Pragi. Jego pozycja musiała być trudna, gdyż niecałe dziesięć kilometrów od Hamrštejna znajdował się husycki zamek Grabštejn oraz drewniany gródek w Chrastavie. Gdy w 1424 roku do Hamrštejnu zbliżał się husycki hejtman Boček z Poděbrad, podążający ze zbrojną wyprawą na Žitavę, Nicholas mógł zawrzeć rozejm, by zdobyć czas na przygotowanie się do obrony. Ponownie Hamrštejn zagrożony był atakiem rok później, gdy wojska husyckie przemieszczały się wokół Českiego Dubu. W 1428 roku niedaleko zamku doszło do starcia między wojskami łużyckimi a husytami Jana Kralovca, choć nie odnotowano czy garnizon Hamrštejnu brał w nim udział. O aktywnych działaniach Nicholasa Dachsa świadczyłoby jego pojmanie przez husytów i konieczność wykupienia się w 1431 roku. Dwa lata później zamek został zajęty przez hejtmana Jana Čapka z Sán. Jego zbrojni utrzymali się na zamku do 1435 roku, kiedy to znów dzierżył go Nicholas Dachs. Możliwe, że w obliczu braku pomocy z Łużyc, Dachs zawarł z oblegającymi porozumienie i tymczasowo przeszedł na ich stronę, na co wskazywałyby jego późniejsze nie najlepsze stosunki z katolickimi miastami górnołużyckimi. Ustabilizowanie sytuacji nastąpiło po zawarciu w 1441 roku porozumienia przez Biberštejnów z saskimi książętami i po podpisaniu rok później podpisanie układu o wzajemnej pomocy z Łużyczanami.
W drugiej połowie XV wieku Hamrštejn stał się przedmiotem sporu majątkowego w rodzinie Biberštejnów. Od 1454 należał wspólnie do Oldřicha, Václava i Bedřicha Biberštejnów, natomiast po podziale majątku z 1463 roku już tylko do Václava. Funkcję burgrabiego od 1452 do 1486 roku pełnił Heinz Dachs, syn Nicholasa. Václav wraz ze swym wasalem stał wówczas po stronie węgierskiego króla Macieja Korwina, toczącego wojny w konflikcie z husyckim królem Jerzym z Podiebradów. W 1486 roku popadli także w spór z księciem saskim Albrechtem, na skutek którego Hamrštejn i pobliskie kopalnie cyny miały zostać zajęty przez Oldřicha z Rechenberku, saskiego poddanego. Co więcej w 1487 roku następca króla Jerzego, Władysław II Jagiellończyk, ogłosił przepadek lenna Biberštejnów i przekazał Hamrštejn Janowi z Donína. W efekcie narósł olbrzymi spór o zamek pomiędzy Biberštejnami, Janem z Donína i sprawującymi bezpośrednią kontrolę nad Hamrštejnem panami z Rechenberka. Biberštejnowie odzyskali zamek w latach 90-tych XV wieku i uzyskali potwierdzenie posiadania majątku, gdy władzę przejął w Czechach Ludwik II Jagiellończyk.
Na początku XVI wieku Hamrštejn stał się zastawem Ulricha Gotscha, właściciela kilku zamków śląskich. Miał on być w posiadaniu zamku w 1506 roku, kiedy to podjął działania przeciwko rozbójnikom grasującym na czesko-śląskim pograniczu. Później, gdy banda przeniosła się w okolice Hamrštejna, miał ją wyłapać pod Libercem i oddać w ręce sądu. Biberštejnowie prawdopodobnie jeszcze w pierwszej dekadzie XVI wieku wykupili swe długi i odzyskali kontrolę nad zamkiem. Sprawowali ją do 1551 roku, kiedy to bezpotomnie zmarł Kryštof, ostatni przedstawiciel Biberštejnów z Frýdlantu. Jego majątek został przejęty przez czeskiego władcę, pomimo roszczeń do spadku wysuwanych przez Biberštejnów z Łużyc. Następnie komora królewska sprzedała Frýdlant wraz Hamrštejnem Bedřichowi z Redernu. W efekcie trudno dostępny i niepotrzebny jako siedziba mieszkalna lub administracyjna, Hamrštejn został opuszczony i popadł w całkowitą ruinę.
Architektura
Zamek usytuowano na wysokim i mocno wydłużonym wzgórzu w ciasnym zakolu Nysy Łużyckiej, charakteryzującym się mocno wydłużonym kształtem i dwoma skalistymi partiami szczytowymi: północno-wschodnią i południowo-zachodnią. Pod zamek wybrano tą pierwszą, dlatego po jego wschodniej stronie rzeka podmywała podstawę bardzo stromych zboczy, na południu i południowym-zachodzie kilkoma mniejszymi meandrami otaczała wzgórze w odległości od 300 do 600 metrów, natomiast po stronie zachodniej zamku płynęła pod stokami bardziej rozciągniętymi, mniej stromymi, lecz równie wysokimi. Północne przedpole zamku jako jedyne nie było zabezpieczone barierą wodną, jednak również tam zbocza stromo obniżały się, aż do przełęczy przed masywem sąsiedniej Owczej Góry. Po południowej stronie zamku teren lekko opadał do płytkiego siodła między dwoma szczytami, w całości znajdującego się w obrębie zakola rzeki.
Obwodowy mur obronny obiegał rdzeń zamku na mocno wydłużonym planie o wymiarach około 67 × 26 metrów, z łagodnymi łukami w narożach. Ze względu na naturalne ukształtowanie terenu, poprzecznym przekopem poprzedzony był tylko od południowego-zachodu. W obrębie muru teren był nierówny, podzielony na wyższą część południową, niższą północną i obniżenie pomiędzy nimi. Brama prawdopodobnie znajdowała się po stronie wschodniej, w miejscu gdzie utworzono około 2 metrowej szerokości załamanie muru, pozwalające na utworzenie przedbramia lub podłuznego budynku bramnego. Dzięki takiemu usytuowaniu, droga do zamku poprowadzona była w bliskiej odległości od muru obronnego i znajdujacej się w jego koronie straży.
W południowej, wyższej położonej części zamku usytuowano cylindryczną wieżę o średnicy około 9 metrów i grubości muru 2,5 metra, która była dostępna bezpośrednio z poziomu wewnętrznego dziedzińca, po wykutych w skale schodach. Po przeciwnej stronie umieszczono wieżę mieszkalną o kwadratowym planie z zaokrąglonymi narożnikami. Miała ona około 10 metrów długości boku i 1,5 metra grubości murów. Zasadniczo przestrzeń między dwiema wieżami pozostała wolna od zabudowy, choć nie można wykluczyć drewnianej zabudowy gospodarczej, dostawionej do wewnętrznych elewacji muru obronnego, zwłaszcza że zamek nie zostały wyposażony w podzamcze.
Stan obecny
Zamek obecnie to dość słabo zachowana ruina z reliktami dwóch wież i fragmentami muru obwodowego. Niestety wszystkie zachowane partie są bardzo mocno zerodowane, z uszkodzonym licem, zniszczoną koroną i kilkoma wyrwami. Procesy erozyjne najbardziej dotknęły podstaw murów, niedbale posadowionych na odsłoniętym podłożu skalnym, co spowodowało powstawanie niestabilnych bloków grożących zawaleniami, częściowo ustabilzowanych w XXI wieku. Turystyczny potencjał zamku jest duży, zwłaszcza że usytuowany jest na malowniczych bazaltowych skałach w zakolu rzeki, na porośniętym lasem terenie. Ruiny znajdują się zaledwie około 100 metrów od przystanku; wiodą do niego szlaki turystyczne oznaczone żółtym i niebieskim kolorem.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Praha 2009.
Hrady, zámky a tvrze v Čechách, na Moravě a ve Slezsku. Severní Čechy, t. III, red. Z.Fiala, Praha 1984.
Kudrnovský M., Švejnoha J., Tišerová R., Veselá R., Geodetické zaměření stávajícího stavu a projekt obnovy zříceniny hradu Hamrštejna, „Archæologia historica”, 36/1/2011.
Menclová D., České hrady, Praha 1972.
Úlovec J., Hrad Hamrštejn. I. Přehled dějin hradu a jeho držitelů, „Fontes Nissae”, IV/2003.