Historia
Budowę zamku przypuszczalnie rozpoczęto na przełomie XIII i XIV wieku. Założycielem Gutštejnu i rodu który wziął od niego swe nazwisko był Jetřich, członek jednej z gałęzi rodu panów z Krašova, pojawiający się w dokumentach w latach 1263-1316. Sam zamek po raz pierwszy odnotowany został w źródłach pisanych w 1319 roku, kiedy to Vyšemír, opat klasztoru premonstratensów w Teplá, wydzierżawił Jetřichowi i jego synowi Sezemowi na dziesięć lat trzy wsie. W 1369 roku wzmiankowani byli trzej bracia z Gutštejnu: Jan, Jetřich i Půta. Do 1377 roku mieszkali na zamku razem, ale w 1379 roku Půta dzierżył zamek już sam. Podobnie jak bracia nie osiągnął żadnego wysokiego urzędu, ani nie miał większego znaczenia na dworze królewskim. Prawdopodobnie jednak to z jego inicjatywy zamek rozbudowano na początku XV wieku o wieżę.
W 1422 roku Gutštejn został oblężony przez sławnego husyckiego wodza Jana Žižkę i wojska praskie. Zniszczenia prawdopodobnie nie były duże, co więcej zamek, nawet jeśli został zajęty, wkrótce wrócił do pełnoprawnych właścicieli. Zapewne doszło do pokojowego porozumienia obrońców z oblegającymi, po złożeniu obietnic neutralności i nie atakowania. Zamek dzierżył wówczas Jan, a następnie po jego śmierci od 1453 roku Burian. Ten drugi chociaż był początkowo zwolennikiem katolicyzmu i Zygmunta Luksemburczyka, w 1448 roku przeszedł na stronę króla Jerzego z Podiebradów. Dwa lata później wsławił się nawet pochwyceniem posłańca z listem kompromitującym możnowładcę Oldřicha z Rožmberka, chcącego zorganizować interwencję obcych państw. Burian nie osiadł na stałe w Gutštejnie, podobnie jak jego syn Burian zwany Bogaczem, który wolał Nečtiny. Zamek musiał być zarządzany przez burgrabiów.
Burian Bogacz otrzymał wiele majątków w Czechach (między innymi Chyše, Kynšperk, Příbram, Žebrák, Točník) oraz w Bawarii. Znany był jako twardy i bezwzględny wyzyskiwacz swoich poddanych oraz jako chciwy sąsiad, zawsze gotowy do sporów sądowych. W przeciwieństwie do ojca, Burian Bogacz związał się z Unią Zielonogórską, związkiem katolickiej szlachty czeskiej, mającym na celu obalenie husyckiego króla Jerzego z Podiebradów. Następnie na krótko poparł węgierskiego władcę Macieja Korwina, ale po intronizacji na tronie czeskim katolickiego Władysława II Jagiellończyka, skłonił się ku niemu. W 1472 roku został najwyższym komornikiem królestwa, a pięć lat później dowodził armią Władysława, która na próżno usiłowała odbić Pilzno, gdzie usadowiły się węgierskie wojska Macieja Korwina. Szczytem jego kariery było od 1485 roku stanowisko najwyższego kanclerza. Burian Bogacz zmarł około 1489 roku, pozostawiając pięciu synów.
Nie wiadomo który z synów Buriana Bogacza po jego śmierci dzierżył Gutštejn, ale kiedy czterech z nich zmarło, w 1530 roku pozostał Volf, a po nim zamek odziedziczył jego syn Wiktoryn. Przypuszczalnie żaden z nich nie mieszkał na stałe w Gutštejnie, lecz na zamku Chyśe, co więcej na początku XVI wieku zamek ze względu na oddalenie od dużych ośrodków miejskich, stanowić miał oparcie dla rozbójniczej działalności, porwań, przetrzymywania dla okupu i ukrywania przestępców. W 1549 roku Wiktoryn sprzedał Gutštejn Hanušovi Elpognarowi z Dolnígo Šenfeldu, który połączył go z majątkiem w Bezdruźicach, gdzie znajdowała się główna siedziba dóbr. Oprócz utraty funkcji administracyjnej, w okresie renesansu średniowieczny zamek nie spełniał już wczesnonowożytnych wymagań mieszkalno – reprezentacyjnych właścicieli i prawdopodobnie dlatego w drugiej połowie XVI stulecia lub najpóźniej na początku XVII wieku został opuszczony.
Architektura
Skalisty cypel na którym wzniesiono zamek, opadał stromymi stokami na południu w kierunku doliny strumienia Hadovka, a na zachodzie i północy oddzielony był od reszty płaskowyżu głębokim obniżeniem. Gutštejn był więc chroniony ukształtowaniem terenu ze wszystkich stron, za wyjątkiem kierunku wschodniego, tam jednak zabezpieczono się przekopując dwa szerokie poprzeczne rowy. Pierwszy poprzedzał wąskie i długie podzamcze, osłonięte dodatkowo od południa naturalnymi skalnymi blokami i skarpami. Na północy, gdzie brakowało naturalnej bariery, podzamcze prawdopodobnie było chronione palisadą lub częstokołem. Drugi, dużo szerszy rów poprzecznej suchej fosy, oddzielał podzamcze od rdzenia zamku na zachodzie.
Zamek górny wzniesiono na planie nieregularnego, podłużnego wieloboku, w którym wydzielono trzy dziedzińce, otoczone wysokimi murami o grubości aż do 2 metrów. Zbliżony do trapezu dziedziniec wschodni znajdował się tuż za fosą, przez którą prowadził drewniany most zwodzony z podzamcza. Umieszczono na nim między innymi stajnie, na które nie było miejsca w wewnętrznych częściach rdzenia zamku. Z dziedzińca wschodniego wiodły w głąb dwie bramy: prawa (północna) prowadziła do rdzenia zamku górnego, natomiast lewa (południowa) na dziedziniec południowy. Ten ostatni miał podłużny kształt, a jego mur był ściśle przystawiony do skalnego urwiska. Wewnątrz dodatkowo był podzielony krótką poprzeczną ścianą z portalem pośrodku, która wydzieliła mniejszy wschodni obszar, w późniejszym okresie zabudowany.
Położony na północnym – zachodzie rdzeń zamku górnego miał kształt zbliżony do prostokąta z załamaną kurtyną zachodnią i lekko zakrzywioną północną. Dolna część południowa rdzenia zamku była posadowiona o 2,5 metra niżej niż północna. Brama z dziedzińca wschodniego prowadziła wprost do sieni wejściowej głównego domu mieszkalnego, który zajmował całą południową stronę wąskiego dziedzińca. Z drugiej kondygnacji pałacu przejście prowadziło bezpośrednio na około 5-metrowej szerokości dziedziniec, na którym stała wieża główna, a za nią nieco węższy drugi budynek mieszkalny, zbudowany w narożniku północno – zachodnim.
Południowo – zachodni pałac pierwotnie podzielony był na kondygnacje za pomocą płaskiego, drewnianego stropu, przy czym ze względu na pochyły teren górna kondygnacja znajdowała się na poziomie dziedzińca. Ze wschodniej sieni schody prowadziły w dół do piwnicy, będącej podziemnym chodnikiem, którym można było wydostać się z zamku po zachodniej stronie skalnych klifów. Być może jego główną funkcją (poza możliwością ucieczki) był dostęp do wody, ponieważ na zamku nie było żadnej studni poza skalnym zbiornikiem przy wjeździe na podzamcze. Tuż obok schodów prowadzących do piwnicy znajdowały się drzwi w ścianie poprzecznej, prowadzące z sieni do głównego pomieszczenia przyziemia. Jego jedynymi otworami były dwa wąskie prześwity wentylacyjne w południowym murze. Po lewej stronie od wejścia znajdowały się schody na drugą kondygnację, która mieściła trzy pomieszczenia, porozdzielane ściankami o konstrukcji drewnianej lub szkieletowej. Komnata na zachodzie oświetlana była dwoma oknami z bocznymi ławami, a jej ściany wyłożone były drewnem w celu lepszej akumulacji ciepła. Dostęp do niej zapewniał również ganek, którym można było się dostać na mury otaczające dziedziniec południowy.
Wieża zbudowana została na rzucie czworoboku o wymiarach około 8,3 x 7,6 metra, ale wszystkie jej rogi zostały mocno zaokrąglone. Wysokie na ponad 25 metrów i grube w przyziemiu na 2,5 metra mury rozdzielały tylko otwory wentylacyjne i strzeleckie, stosunkowo liczne i skierowane pod różnymi kątami. Wieża początkowo nie posiadała okien, ani innych udogodnień pozwalających na stałe zamieszkanie (np. wykuszy latrynowych). Pierwotne wejście do niej znajdowało się od południa, około 9-10 metrów nad poziomem północnego dziedzińca i około 11,5-12,5 metra nad dolnym poziomem wejściowym do pałacu. W górnej części wieżę być może otaczała drewniana galeria o funkcji hurdycji, czemu odpowiadałaby rola wieży jako miejsca ostatecznego schronienia (bergfried) i jej ochrona bramy na zamek górny. Zwieńczeniem wieży nad piątym piętrem mogła być dodatkowa kondygnacja konstrukcji drewnianej lub szachulcowej, ewentualnie wysunięta przed zewnętrzne elewacje murów.
Nieotynkowane wnętrze wieży posiadało rzut czworoboczny. Na poziomie skalnego gruntu była to bardzo mała przestrzeń o wymiarach 2 x 1,5 metra i wysokości co najmniej 5,5 metra. Do tej ciasnej i całkowicie ciemnej komory magazynowej lub więziennej, dostać się można było jedynie przez otwór w stropie piętra. Belki stropu osadzone były na uskoku muru, utworzonym ze wszystkich czterech stron. Pierwsze piętro, o większych ze względu na spadek grubości ścian wymiarach, wynoszących 3,4 x 2,6 metra, było wysokie na około 2,1 metra. Jego doświetlenie zapewniały dwa identyczne otwory szczelinowe (85 x 45 cm): północny i wschodni. Prawdopodobnie służyły one również strzelcom, gdyż przy wschodnim utworzono wnękę chroniącą pociski przed zamoczeniem. Drugie piętro miało ten sam rzut co pierwsze piętro, ponieważ nie było żadnych uskoków muru. Jego wysokość wynosiła około 2,6 metra, a doświetlenie zapewniał jeden otwór. Na poziomie tej kondygnacji znajdowało się również wejście w postaci ostrołucznego, fazowanego od zewnątrz portalu. Był on zamykany drzwiami blokowanymi ryglem osadzanym w otworach w murze, a być może także zwodzoną kładką chowaną do wnęki wokół wejścia. Od trzeciego piętra w górę kolejny uskok murów powiększał przestrzeń wieży do wymiarów 4,2 x 3,5 metra, przy czym czwarte i piąte piętro dobudowane zostały dopiero około 1485 roku. Konstrukcję podłogi trzeciego piętra tworzył nietypowy drewniany ruszt z około 1422 roku, być może będący próbą wzmocnienia wieży lub utworzenia platformy dla cięższej broni.
Początkowo wieża była budowlą wolnostojącą, połączoną jedynie krótkim murem z narożnikiem południowo – wschodnim obwarowań. Dopiero wybudowanie drugiego, budynku mieszkalnego połączyło wieżę na poziomie trzeciego piętra z wejściem do budynku po zachodniej stronie. Powstały jeszcze w XIV wieku pałac północno – zachodni posiadał piwnicę, przyziemie i dwa piętra z pomieszczeniami o płaskich stropach. Mury obronne zwieńczone były krenelażem z chodnikiem dla obrońców, lecz i przy dachach pałaców pozostawiono wolną przestrzeń w celach komunikacyjnych i obronnych.
Stan obecny
Zamek zachował się w formie trwałej ruiny o czytelnym układzie. Jego najciekawszym elementem jest zachowana praktycznie w całości, a co więcej nie przekształcona w okresie nowożytnym wieża główna. Posiada portal wejściowy z dwoma konsolami dla ganku lub kładki, liczne otwory strzeleckie, częściowo wtórnie, ale jeszcze w średniowieczu powiększane, a zwłaszcza unikalną drewnianą konstrukcję między drugim a trzecim piętrem (być może platformę bojową), jedną z najstarszych zachowanych na terenie Czech, wydatowaną dendrochronologicznie na 1422 rok. Ponadto przetrwały mury dziedzińca wschodniego, północna ściana górnego pałacu, południowa ściana domu dolnego i niższe fragmenty pozostałych murów. Wstęp na teren ruin jest wolny.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Praha 2009.
Hrady, zámky a tvrze v Čechách, na Moravě a ve Slezsku. Západní Čechy, t. IV, red. Z.Fiala, Praha 1985.
Menclová D., České hrady, Praha 1972.
Razím V., Věž hradu Gutštejna, „Průzkumy památek XX”, 1/2013.
Vojkovský R., Gutštejn. Zříceniny hradu mezi Planou a Konstantinovými Lázněmi, Hukvaldy-Dobrá 2014.