Gutštejn – zamek

Historia

   Założycielem zamku Gutštejn i rodu który wziął od niego swe nazwisko był Jetřich, pojawiający się w dokumentach w latach 1263–1313. Sam zamek po raz pierwszy pojawił się źródłach historycznych w 1319 roku, kiedy to Vyšemír, opat klasztoru w Teplá, wynajął Jetřichowi i jego synowi Sezemovi na dziesięć lat trzy wsie. W 1369 roku wzmiankowani są trzej brania z Gutštejna: Jan, Jetřich i Půta. Ten ostatni w 1379 roku już sam dzierżył zamek.
   W 1422 roku Gutštejn został zdobyty przez sławnego husyckiego wodza Jana Žižkę i wojska praskie. Zniszczenia prawdopodobnie jednak nie były duże a warownia wkrótce wróciła do pełnoprawnych właścicieli. Dzierżył ją Jan, a następnie po jego śmierci od 1453 roku Burian. Chociaż był on początkowo jednym z liderów katolików, od 1448 roku przeszedł na stronę króla Jerzego z Podiebradów, a dwa lata później udało mu się pochwycić posłańca z listem kompromitującym możnowładcę Oldřicha z Rožmberka, chcącego zorganizować interwencję obcych państw. Burian nie osiadł na stałe w Gutštejnie, podobnie jak jego syn Burian zwany bogaczem, który wolał Nečtiny. Ten ostatni otrzymał wiele innych majątków w Czechach (między innymi Chyše, Kynšperk, Příbram, Žebrák, Točník) oraz w Bawarii i znany był jako twardy i bezwzględny wyzyskiwacz swoich poddanych oraz jako chciwy sąsiad, zawsze gotowy do sporów sądowych. W przeciwieństwie do ojca Burian Bogacz związał się z Unią Zielonogórską, związkiem katolickiej szlachty czeskiej mającej na celu obalenie husyckiego króla Jerzego z Podiebradów. Następnie na krótko poparł węgierskiego króla Macieja Korwina, ale po intronizacji na tronie czeskim katolickiego Władysława II Jagiellończyka, skłonił się ku niemu. W 1472 roku został najwyższym komornikiem królestwa, a pięć lat później dowodził armią Władysława, która na próżno usiłowała odbić Pilzno, gdzie usadowiły się węgierskie wojska Macieja Korwina. Szczytem jego kariery było od 1485 roku stanowisko najwyższego kanclerza. Zmarł około roku 1489, pozostawiając pięciu synów. Nie wiemy który dzierżył Gutštejn, ale kiedy czterech z nich zmarło, w 1530 roku pozostał Volf, a po nim zamek odziedziczył jego syn Wiktoryn. Sprzedał on Gutštejn w  1549 roku Hanušovi Elpognarovi z Dolního Šenfeldu. W okresie renesansu średniowieczna warownia nie spełniała już wymagań nowych właścicieli i prawdopodobnie już w XVI stuleciu została opuszczona.

Architektura

   Skalisty cypel na którym wzniesiono zamek opada stromymi stokami na południu w kierunku doliny potoku Hadovka, a na zachodzie i północy oddzielony jest od reszty płaszczyzny głębokim obniżeniem terenu. Warownia była więc całkowicie bezpieczna ze wszystkich stron za wyjątkiem wschodu, tam jednak zabezpieczono się przekopując dwa szerokie poprzeczne rowy. Pierwszy oddzielał podzamcze, osłonięte dodatkowo od południa bardzo oryginalnymi skalnymi klifami. Na północy, gdzie brakowało naturalnej bariery, podzamcze prawdopodobnie było chronione palisadą lub częstokołem. Drugi poprzeczny rów oddzielał podzamcze od zamku głównego.
   
Zamek górny wzniesiono na planie nieregularnego, podłużnego wieloboku w którym wydzielono trzy dziedzińce, otoczone wysokimi murami o grubości aż 2 metrów. Zbliżony do trapezu dziedziniec wschodni znajdował się tuż za fosą, przez którą prowadził drewniany most zwodzony z podzamcza. Umieszczono na nim między innymi stajnie, na które nie było miejsca w wewnętrznych częściach zamku. Z dziedzińca wschodniego wiodły w głąb dwie bramy: prawa (północna) prowadziła do rdzenia zamku górnego, natomiast lewa (południowa) na dziedziniec południowy. Ten ostatni miał podłużny kształt, jego mur był ściśle przystawiony do skalnego urwiska i dodatkowo był podzielony krótką poprzeczną ścianą, która wydzieliła mniejszy wschodni obszar, w późniejszym okresie zabudowany.
   Położony na północy rdzeń zamku górnego miał kształt zbliżony do prostokąta z załamanymi kurtynami zachodnią i lekko północną. Jego dolna część południowa była posadowiona o 2,5 metra niżej niż północna. Brama z dziedzińca wschodniego prowadziła wprost do sieni wejściowej głównego domu mieszkalnego, który zajmował całą południową stronę wąskiego dziedzińca. Pierwotnie posiadał on płaskie drewniane stropy. Z sieni schody prowadziły w dół do piwnicy, będącej podziemnym chodnikiem, którym można było wydostać się z zamku po zachodniej stronie skalnych klifów. Być może jego główną funkcją (poza możliwością ucieczki) był dostęp do wody, ponieważ na zamku nie było żadnej studni poza skalnym zbiornikiem przy wjeździe na podzamcze. Tuż obok schodów prowadzących do piwnicy znajdowały się drzwi w ścianie poprzecznej prowadzące z sieni do głównego pomieszczenia pałacu. Jego jedynymi otworami były dwa wąskie otwory wentylacyjne w południowym murze. Po lewej stronie od wejścia znajdowały się zapewne schody na pierwsze piętro, oświetlone od południa dwoma oknami. Piętro pałacu posiadało co najmniej trzy pomieszczenia, porozdzielane ściankami o konstrukcji drewnianej lub szkieletowej. Komnata na zachodzie oświetlana była dwoma oknami z ławami po bokach, a jej ściany wyłożone były drewnem w celu lepszej akumulacji ciepła. Tam komunikację zapewniał ganek, którym można było się dostać na mury otaczające dziedziniec południowy. Z pierwszego piętra pałacu przejście prowadziło bezpośrednio na około 5-metrowej szerokości dziedziniec, na którym stała duża wieża, a za nim nieco węższy drugi budynek mieszkalny, zbudowany w narożniku północno – zachodnim.

   Wieża jest budowlą czworokątną, ale wszystkie jej rogi są zaokrąglone. Miała tylko otwory strzelcze i wentylacyjne, nie posiadała okien. W przyziemiu była szeroka na ponad 6 metrów i nadal zachowała wysokość prawie 25 metrów wysokości. Pierwotne wejście do niej znajdowało się od południa około 9-10 metrów nad poziomem północnego dziedzińca i około 11,5-12,5 metra nad dolnym poziomem wejściowym do pałacu. W górnej części otaczała ją drewniana galeria, być może hurdycje. Początkowo wieża była budowlą wolnostojącą, połączoną jedynie krótkim murem z narożnikiem południowo – wschodnim obwarowań. Dopiero wybudowanie drugiego, budynku mieszkalnego połączyło wieżę z wejściem po zachodniej stronie. Powstały jeszcze w XIV wieku pałac północno – zachodni posiadał piwnicę, przyziemie i dwa piętra z pomieszczeniami o płaskich stropach. Mury obronne zwieńczone były krenelażem z chodnikiem dla obrońców, lecz i przy dachach pałaców pozostawiono wolną przestrzeń w celach komunikacyjnych i obronnych.

Stan obecny

   Zamek zachował się w formie czytelnej trwałej ruiny. Jego najciekawszym elementem jest zachowana praktycznie w całości wieża główna, ponadto przetrwały mury dziedzińca wschodniego, północna ściana górnego pałacu, południowa ściana domu dolnego i niższe fragmenty pozostałych murów. Wstęp na teren ruin jest wolny.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Praha 2009.

Hrady zamky a tvrze v Cechach na Morave a ve Slezsku, red. Fiala Z., Zapadni Cechi t.IV, Praha 1989.
Menclová D., České hrady, Praha 1972.