Historia
Zamek Grabštejn (niem. Grafenstein, Grabenstein lub Grawstein) prawdopodobnie zbudowano około drugiej połowy XIII wieku, na miejscu starszego drewniano – ziemnego grodu z XII stulecia. Według XIV-wiecznej kroniki Jana Neplacha, w 1256 roku król Przemysł Ottokar II miał go odebrać nieznanemu z imienia szlachcicowi i przekazać Jindřichowi z Donína („Ulsycz, quod modo Grafensteyn appellatur”), członkowi niemieckiego rodu z Miśni. W rękach jego potomków zamek pozostawał przez kolejne trzysta lat, przy czym w dokumentach po raz pierwszy jako ich własność odnotowany został w 1288 roku w predykacie niejakiego Jaroslava (Jerrusa), a rok później trzech jego braci: Oty, Jindřicha i Heřmana „dicti de Grabenstein”.
W okresie wojen husyckich panowie z Donína stali po stronie katolickiej szlachty i miast łużyckich. Z tego powodu w 1424 roku zamek zaatakowały wojska Bočka z Poděbrad, lecz pomimo trzytygodniowego oblężenia nie udało im się go zdobyć. Zagrożenie dla Grabštejnu wzrosło pięć lat później, kiedy w pobliskiej Chrastavie osiadł zwolennik husytów, Nicholas z Kaišperka. W 1430 roku obległ on i zdobył Grabštejn, po czym przez kolejne pięć lat prowadził z niego łupieżcze wyprawy na Łużyce i dobra katolickich Bibersteinów. Dopiero w 1435 roku dostał się do łużyckiej niewoli, choć jego następca na Grabštejnie, husycki hejtman Jan Čapek z Sán, kontynuował napady. W toku tych ciągłych walk zamek miał zostać silnie uszkodzony. Od 1437 roku na Grabštejnie siedział Hlaváč z Donína, który pomimo klęski skrajnych husytów w bitwie pod Lipanami, kontynuował wyprawy łupieżcze na Łużyce. W 1450 roku miasta tego regionu zorganizowały wyprawę odwetową do której przyłączyli się Bibersteinowie. W konsekwencji po trzech tygodniach oblężenia zamek wpadł w ich ręce. Ród Donínów musiał zgodzić się na zawarcie rozejmu, lecz Grabštejnu nie utracił.
W 1562 roku zamek za 300 tysięcy złotych kupił Jiří Mehl ze Střelic. Cztery lata później rozpoczął on wielką renesansową przebudowę, trwającą aż do 1586 roku. Prawdopodobnie z powodu znacznych kosztów tych prac i zwiększonych obciążeń jakie nałożono na okoliczną ludność, w 1569 roku wybuchł bunt poddanych. W 1586 roku Jiří Mehl sprzedał zamek Ferdinandowi Hoffmannowi z Grünbühl, a w 1607 roku zyskał go Bedřich z Černous. W jego i jego potomków czasach zamek wpierw został uszkodzony pożarem z 1622 roku, następnie zdobyty i spustoszony przez Szwedów w 1645 roku, a na koniec po zakończeniu wojny trzydziestoletniej, na polecenie cesarza częściowo zniszczono jego obwarowania, by nie mogły służyć ewentualnym zdobywcom.
W drugiej połowie XVII wieku oraz w XVIII stuleciu kolejni właściciele zamku zmieniali się dość często. W 1782 roku przeprowadzono jego barokową przebudowę i powiększono zabudowania, głównie na terenie podzamcza. W nowej formie Grabštejn doczekał do 1843 roku, kiedy to po raz kolejny zniszczył go pożar. Został co prawda później odbudowany, lecz część zabudowań przekształcono w stylistyce klasycystycznej, a niektóre obniżono o jedno piętro. Ostatnimi właścicielami zamku przed nacjonalizacją z 1945 roku byli Gallasowie, będący posiadaczami Grabštejnu od początku XVIII stulecia. Po wywłaszczeniu zamek utrzymywano jedynie w podstawowym zakresie. Gdy w 1973 roku opuścili do wojskowi urzędnicy popadł w duże zaniedbanie, zakończone wraz z podjęciem pierwszych remontów w 1988 roku.
Architektura
Zamek został zbudowany na wysokim wzgórzu, otoczonym z dwóch stron głęboką doliną strumienia Václavickiego, przepływającego u podnóża wzniesienia od południa i wschodu. Od zachodu zbocza opadały ku dolince mniejszego dopływu strumienia, zachodzącego częściowo na stronę północną. W efekcie Grabštejn nie był chroniony wysokimi zboczami jedynie na odcinku północno – wschodniego narożnika, gdzie natura połączyła wzgórze z pozostałą częścią terenu wąską, łagodniej opadającą szyją. Teren ten, przez który wiodła jedyna dogodna droga dojazdowa do zamku, zabezpieczono podkowiastym w planie przekopem.
W swej pierwotnej formie zamek miał kształt trapezu o wymiarach około 60 x 20 metrów, skierowanego ostrym kątem w stronę drogi dojazdowej i poszerzającego się w części wschodniej. Jego dziedziniec wyznaczony został przez mury obwodowe o dłuższych bokach na linii wschód – zachód. We wschodniej części dziedzińca usytuowano wolnostojącą, cylindryczną wieżę o funkcji bergfriedu. Była to masywna budowla o średnicy 10 metrów, przy grubości murów wynoszącej aż 3,5 metra. Zapewniała ona miejsce ostatecznej obrony i schronienia, a także górowała nad drogą dojazdową do zamku. Po przeciwnej, najbezpieczniejszej stronie dziedzińca, wzniesiono główny budynek mieszkalny. Początkowo był on dwukondygnacyjny, podpiwniczony, trójprzestrzenny i usytuowany przy północnym murze. Jego komnaty przykrywały płaskie, drewniane stropy.
Rozbudowa zamku z XV wieku przyczyniła się do powstania nowych budynków w środkowej i wschodniej części założenia, które znacznie pomniejszyły i tak niezbyt dużą przestrzeń dziedzińca. Budynek zwrócony w kierunku bergfriedu prawdopodobnie był zamkową kaplicą, natomiast wąski fragment majdanu pomiędzy wieżą a wschodnim murem wypełniła trójprzestrzenna budowla. W okresie późnogotyckim wzniesiono także obwarowania po południowej stronie zamku, na terenie pierwotnego podzamcza. W ich zasięgu znalazł się szeroki budynek wschodni, być może powstały na terenie wcześniejszego parchamu. Obronę podzamcza zapewniały po stronie południowej dwie, otwarte od wewnątrz baszty o półkolistych rzutach, przystosowane już do użycia broni palnej.
Stan obecny
Zamek zachował się do dnia dzisiejszego, lecz na skutek wielokrotnych nowożytnych przekształceń zatracił pierwotne cechy stylowe i prezentuje obecnie formę renesansowo – barokowego pałacu. Z jego zuniformizowanej bryły wybija się dawny bergfried, dziś otynkowany i zwieńczony barokowym hełmem. Północna wieża czworoboczna jest już w całości budowlą wczesnonowożytną. Wnętrza częściowo zachowały renesansowy wystrój i są dostępne dla turystów. Trasa zwiedzania obejmuje podziemia zamkowe, wieżę z punktem widokowym oraz oba piętra, włącznie ze zwiedzaniem renesansowej kaplicy św. Barbary oraz ekspozycji drewnianych mebli i rzeźb ze zbiorów Muzeum Północnych Czech w Libercu. Na wzniesieniu na wschód od zamku widoczne są jeszcze ziemne obwałowania obozu oblężniczego wojsk, które próbowały zdobyć zamek w XV wieku.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Praha 2009.
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Dodatky 2, Praha 2005.
Hrady, zámky a tvrze v Čechách, na Moravě a ve Slezsku. Severní Čechy, t. III, red. Z.Fiala, Praha 1984.
Menclová D., České hrady, Praha 1972.
Záruba F., Počátky šlechtických hradů v Čechách, Plzeň 2025.