Historia
Zamek został wzniesiony około połowy XIII wieku przez przedstawiciela rodu Ronovców. Był on ważną strażnicą zabezpieczającą górskie szlaki prowadzące z Łużyc i Śląska do Czech. W 1257 roku z Frýdlantu pisał się Častolov, jednak nie wiadomo czy odnosiło się to do zamku nad rzeką Smědá, czy do budowli Frýdlant w Českiej Lipie. Pierwsza pewna wiadomość o zamku pojawiła się w 1278 roku, kiedy to król Przemysł Ottokar II sprzedał „Castrum Vridelant” pochodzącemu z Saksonii Rudolfowi lub Rulkowi Biberštejn. Jego ród posiadał zamek przez prawie trzysta lat, dokonując jego rozbudowy i utrzymując jako centrum zarządzania okolicznymi, rozległymi majątkami.
W okresie wojen z pierwszej połowy XV wieku, Biberštejnowie konsekwentnie zajmowali postawę antyhusycką, co sprowokowało liczne najazdy polityczno – religijnych powstańców na Frýdlant. Miały one miejsce w latach 1427, 1428, 1430 i w 1432 roku, przy czym przynajmniej raz, w 1428 roku, zamek został spalony. W drugiej połowie XV wieku Biberštejnowie konsekwentnie należeli do przeciwników husyckiego króla Jerzego z Podiebradu. W 1469 roku we Wrocławiu zaprzysięgli nawet lojalność królowi węgierskiemu Maciejowi Korwinowi. Tym razem jednak prawdopodobnie nie miało to negatywnych konsekwencji dla samego zamku.
W 1551 roku gałąź rodziny zamieszkująca Frýdlant wymarła, a czeska komora królewska odrzuciła roszczenia Biberštejnów z Łużyc do spadku. W efekcie zamek został sprzedany Bedrichowi z Redern, którego rodzina w latach 1582-1602 dokonała gruntownej przebudowy swej nowej siedziby na wygodniejszą renesansową rezydencję. Zamek utracił wówczas niemal całkowicie znaczenie obronne, tak więc gdy w trakcie wojny trzydziestoletniej w 1636 roku zajęli go Szwedzi, postanowili oni na terenie podzamcza wznieść nowożytne fortyfikacje bastionowe. Jako że Frýdlant posiadał duże znaczenie strategiczne, często przechodził wówczas z rąk do rąk i doznawał zniszczeń. Ucierpiał między innymi w latach 1635-1636, 1639-1640 i w 1642 roku. Trzy lata później Szwedzi ponownie zajęli zamek i pozostali w nim aż do 1649 roku.
Po zakończeniu wojny trzydziestoletniej rezydencję dzierżyła rodzina Gallas. W 1676 i 1684 roku na zamku wybuchały pożary, co wymusiło jego naprawy i w związku z tym dalsze modyfikacje budowlane. Kolejne przekształcenia miały miejsce w drugiej połowie XVIII wieku i w XIX wieku. W okresie tym Gallasowie zgromadzili na zamku duże kolekcje dzieł sztuki, które w 1801 roku udostępnili społeczeństwu. Ostatnie zniekształcenia pierwotnego wyglądu zamku przyniosła neorenesansowa przebudowa z lat 1867-1870. W 1945 roku Frýdlant przeszedł na własność państwa i urządzono w nim muzeum.
Architektura
Zamek Frýdlant został zbudowany na wysokim bazaltowym wzgórzu w zakolu rzeki Witka (Smědá), która płynąc wąską doliną, otaczała podstawę wzniesienia od południa i zachodu, a na północy szerzej się rozlewała w miejscu, gdzie później założono podzamkowy staw. Dalej na północy, za kolejnym zakolem rzeki, u zbiegu Smědy i Řasnicy, założona została osada z gotyckim kościołem. Zbocza zamkowego wzgórza łagodniej opadały jedynie od strony północno – wschodniej. Tam też, na niżej leżącym terenie, rozlokowane zostało podzamcze, przypuszczalnie ostrym narożnikiem skierowane w stronę drogi dojazdowej z płaskowyżu.
Pierwotnie zamek składał się z owalnego w planie pierścienia muru obronnego, poprowadzonych wzdłuż krawędzi stoków wzgórza i obejmującego obszar o wymiarach około 48 x 30 metrów. W północnej części dziedzińca usytuowano dużą cylindryczną wieżę o średnicy około 10 metrów i grubości murów dochodzącej w przyziemiu do 3,7 metra. Pełniła ona rolę bergfriedu, nie połączonego bezpośrednio z murem obwodowym zamku, ale być może dostępnego za pomocą kładki z sąsiedniego chodnika straży. Najstarszy budynek mieszkalny znajdował się w północno – zachodniej części dziedzińca. Był on dostawiony do wewnętrznej ściany muru obronnego, posiadał sklepioną piwnicę i prawdopodobnie dwie górne kondygnacje. Brama, początkowo o prostej formie w postaci przejazdu przebitego przez mur obronny, znajdowała się po stronie wschodniej.
Najprawdopodobniej pod koniec XIV lub na początku XV wieku, skromna część mieszkalna zamku została rozbudowana o drugi dom po południowej stronie pierwotnego, dzięki czemu powstała podłużna, lekko zakrzywiona budowla. Wzniesiono również kwadratową wieżę z przejazdem w przyziemiu, umieszczoną po stronie wschodniej, na miejscu starszej bramy. W połowie XV stulecia zamek otoczono zewnętrznym, niższym murem, wzmocnionym kwadratowymi, otwartymi od strony międzymurza basztami i dużą wieżą bramną od strony północnej. Na początku XVI wieku murowane obwarowania otrzymało podzamcze. W okresie tym także mur zewnętrzny, parchamowy, wzmocniono basztami przystosowanymi do użycia broni palnej.
Stan obecny
Zamek przetrwał do czasów współczesnych w formie, jaką nadały mu przebudowy ze stuleci od XVI do XIX. Jego średniowieczne korzenie przypomina ledwo widoczna górna część bergfriedu, zatopiona w późniejsze skrzydła mieszkalne i zwieńczona nowożytnym hełmem. Pomimo późniejszych nawarstwień, prześledzić można przebieg pierwotnego muru obronnego praktycznie na całym obwodzie, z wyjątkiem krótszego odcinka po stronie północnej. Zachowała się ponadto XIII-wieczna piwnica ze sklepieniem kolebkowym. Z zewnątrz zobaczyć można przebudowaną wieżę bramną prowadzącą na teren dawnego podzamcza oraz baszty zewnętrznego pierścienia obwarowań z XV/XVI wieku. Obecnie na zamku funkcjonuje posiadające bogate kolekcje muzeum. Czynne jest ono od 30 marca do 29 października w godzinach od 9.00 do 15.30 lub później w zależności od pory roku.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Praha 2009.
Hrady, zámky a tvrze v Čechách, na Moravě a ve Slezsku. Severní Čechy, t. III, red. Z.Fiala, Praha 1984.
Menclová D., České hrady, Praha 1972.
Záruba F., Počátky šlechtických hradů v Čechách, Plzeň 2025.