Historia
Zamek Ostrý (niem. Scharfenstein, cze. Šarfenštejn) nad rzeką Ploucnice został wzniesiony na królewskich ziemiach, około połowy XIII wieku lub wkrótce potem. Jego fundatorem był ród Markvarticów, prawdopodobnie Markvart III, brat Havla z zamku Lemberk. Pierwsza wzmianka pisemna o nim pojawiła się w 1268 roku („de Sarfstain”). Kontrolował dolinę, jak i dawny szlak handlowy, który przez nią przechodził, a przede wszystkim stanowił siedzibę obronno – mieszkalną Markvarticów, z której zarządzać mogli podległymi dobrami ziemskimi.
W końcowym okresie panowania Przemysła Ottokara II, kiedy król skonfiskował szereg zamków zbuntowanej szlachty, Šarfenštejn w nieznanych okolicznościach wszedł w skład majątku królewskiego. Po śmierci króla, w 1283 roku miał zostać oddany w dzierżawę Ottonowi brandenburskiemu, wraz z szeregiem innych zamków królewskich, ale cesarz Rudolf ostatecznie anulował tę umowę. Następnie Wacław II nadał go w lenno rodzinie panów z Michalovic (również z rodu Markvarticów). Właścicielem stał się Jan z Michalovic, którego potomkowie utrzymywali Šarfenštejn aż do 1406 roku, stając się w międzyczasie jednym z czołowych rodów czeskich, często przebywającym na dworze władcy w Pradze (na przełomie XIII i XIV wieku Jan Michalovic zasłynął nawet zwycięską walką na turnieju rycerskim we Francji).
W 1406 roku zamek z powodu trudności finansowych Michaloviców przeszedł na własność Hynka Berki z Dubé. W czasie wojen husyckich, podczas najazdu na pobliski Benešov w 1425 i 1426 roku, Hynek z Dubé zdołał Šarfenštejn obronić. Około roku 1440 zamek stał się własnością Vartenberków, którzy w tym czasie przeprowadzili liczne wyprawy zbrojne na Łużyce. Pod koniec 1444 roku miasta dolnołużyckie zorganizowały wyprawę odwetową na tereny północnych Czech, gdzie między innymi oblegli Šarfenštejn. Zamek został zdobyty i spalony w 1445 roku, a w konsekwencji całkowicie porzucony. W 1515 roku opisany został jako niezamieszkana ruina.
Architektura
Miejsce wybrane do budowy zamku było doskonale chronione przez naturalne ukształtowanie terenu. Był to wąski bazaltowy grzbiet o wysokości dochodzącej do 50 metrów, charakteryzujący się bardzo stromymi skalistymi skarpami, cyplowato wysunięty z płaskowyżu w stronę doliny i owinięty z trzech stron ciasną pętlą rzeki Ploučnice. Jedyne możliwe podejście do zamku istniało od północy, dlatego właśnie z tej strony drogę dojazdową zabezpieczono aż trzema poprzecznymi w stosunku do grzbietu, wyciosanymi w skale przekopami (rowami suchej fosy).
Pokonanie zewnętrznych obwałowań zamku możliwe było za pomocą dwóch mostów na zachodnim, lekko nachylonym zboczu grzbietu. Następnie osiągało się pierwszą bramę zamkową, umieszczoną w masywnym kamiennym murze z przyporą. Przed trzecim rowem, na terenie podzamcza znajdowała się zabudowa gospodarcza, między innymi z murowanym i podpiwniczonym budynkiem (piwnica została wykuta w skale) oraz ze zbiornikiem na wodę deszczową. Chociaż rdzeń zamku oddzielony był od podzamcza trzecim rowem, droga prowadziła wzdłuż podnóża grzbietu, dzięki czemu nie musiała przekraczać przekopu na moście i wchodziła do tylnej części zamku przez bramę w murze parchamu. Stamtąd wiodła wnętrzem międzymurza na południe do ostatniej bramy, znajdującej się niemal na samym końcu rdzenia zamku.
Nad bramą parchamu i trzecim przekopem górowała cylindryczna wieża zamku górnego, zapewne o funkcji bergfriedu. Została ona wzniesiona w najwyższym punkcie terenu i miała 8 metrów średnicy oraz 3 metry grubości muru. Była włączona w obwód muru obronnego zamku górnego, który miały kształt nieregularnego pięcioboku, usytuowanego na krańcu cypla. Co nietypowe wieża nie powstała w pierwszej fazie budowy, lecz została dostawiona do wcześniej utworzonego obwodu muru obronnego. Pierwotnie natomiast w miejscu bergfriedu znajdował się budynek, który mógł być czworoboczną wieżą bramną, być może otwartą od strony dziedzińca (jeśli budynek ten był bramą, to początkowo wjazd do zamku musiał być całkowicie inny, po moście ponad trzecim przekopem). Główny dom mieszkalny, niewykluczone że o formie donżonu, wzniesiono po przeciwnej w stosunku do wieży, lekko załamanej stronie dziedzińca, w narożniku południowo – wschodnim.
Charakterystycznym elementem zamku Šarfenštejn były grube poprzeczne mury (przypory) w południowo – wschodniej części zamku górnego i podobne przy pierwszej bramie na podzamczu. Po stronie zachodniej przypory nie tylko poprawiały statykę, ale i zabezpieczały dostęp do zamku wzdłuż pochyłych grzbietów wzgórza. Jako iż zamek górny od południa i wschodu opinał zewnętrzny mur parchamu, wychodząca z głównego obwodu masywna przypora południowo – wschodnia uniemożliwiałaby komunikację na terenie międzymurza. Z tego powodu w jej przyziemiu przepruto niedużą furtę.
Stan obecny
Do czasów dzisiejszych zachowała się dolna część cylindrycznej wieży głównej, południowe fragmenty murów zamku górnego w miejscu budynku mieszkalnego i masywnych przypór, a także niewielkie relikty murów na terenie podzamcza. Starszy mur przy wieży cylindrycznej w dużym stopniu zanikł, co mogło wynikać z gorszej jakości murarki, niż tej zastosowanej w bergfriedzie. Wstęp na zamkowe wzgórze jest wolny. Dojście możliwe jest zielnym szlakiem turystycznym z Benešova, lub krótszą ścieżką zaczynającą się przy stacji kolejowej Františkov nad Ploučnicí.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Praha 2009.
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Dodatky, Praha 2002.
Hrady, zámky a tvrze v Čechách, na Moravě a ve Slezsku. Severní Čechy, t. III, red. Z.Fiala, Praha 1984.
Menclová D., České hrady, Praha 1972.
Záruba F., Počátky šlechtických hradů v Čechách, Plzeň 2025.