Historia
Kościół św. Marcina prawdopodobnie zbudowany został na przełomie XIII i XIV wieku. Po raz pierwszy wspomniany został w przekazach pisanych w 1346 roku, w testamencie Pertolta z Lipy, ówczesnego właściciela dóbr lipnickich. Nakazał on w nim odbudować kościół w Lipnicy (późniejsze Dolní Město), który nieco wcześniej strawić miał ogień. W 1352 roku kościół odnotowany został w rejestrze dziesięcin papieskich. Był wówczas świątynią parafialną, jedną z najważniejszych i najzamożniejszych w dekanacie, co znajdowało wyraz w wielkości płaconej dziesięciny (na czterdzieści tamtejszych kościołów parafialnych wyższy podatek płaciły jedynie trzy).
Pośród całkiem licznych kolejnych wzmianek z XIV wieku, pojawiła się informacja z 1378 roku, iż funkcji plebana zrzekł się wówczas niejaki Petr, a na jego miejsce przybył Jan. W 1386 roku natomiast plebanem zostać miał Bodrik, który zastąpił Václava. Ta ostatnia wzmianka pozostawiła także informację, iż kościół był wówczas prebendą dziekana kapituły umieszczonej na lipnickim zamku i że pierwotnie nosił wezwanie św. Jana. W XV wieku ilość wzmianek o kościele wyraźnie zmalała, co zapewne miało związek z założeniem nowej osady Lipnice pod zamkiem. Na zbudowany w niej kościół w okresie pohusyckim przeniesiono funkcję parafialną, natomiast kościół w Dolní Město stał się świątynią filialną pod zmienionym wezwaniem.
Po upadku powstania antyhabsburskiego w pierwszej połowie XVII wieku kościół w Dolní Město (a także pobliskie gotyckie kościoły w Loukovie i Řečicach) funkcjonował jako filia kościoła należącego do parafii Světlá nad Sázavou. Po odnowieniu parafii w Lipnicy, które prawdopodobnie miało miejsce w 1694 roku, wszystkie trzy kościoły stały się filiami tamtejszego kościoła parafialnego. Kościół w Dolní Město około połowy XVII wieku poddano remontowi, w trakcie którego założono barokowe sklepienie w nawie. W początkach XVIII stulecia oraz na przełomie XVIII i XIX wieku świątynia przeszła pomniejsze prace modernizacyjne, przy czym jeszcze w okresie baroku wzniesiono kruchtę zachodnią i przekształcono część okien. Po roku 1938 restaurowane były średniowieczne malowidła ścienne.
Architektura
Kościół wzniesiony został na planie krótkiego prostokąta wielkości 9,1 x 8,3 metra, do którego od wschodu przystawiono węższe i nieco niższe czworoboczne prezbiterium o wymiarach 3,1 x 4,2 metra, a od północy na styku nawy i prezbiterium usytuowano zakrystię o dość nietypowym kształcie z zaokrągleniem w części wschodniej. Całość usytuowano pośrodku owalnego w planie cmentarza, na terenie opadającym dość stromo w stronę południowo – zachodnią i północno – zachodnią ku strumieniowi. Kościół został zorientowany względem stron świata, ale z lekkim odchyleniem zamknięcia prezbiterium ku północy. Pierwotnie otoczony był kamiennym murem o owalnym w planie kształcie, poprzedzonym od zewnątrz przekopem. Grubość muru wynosiła od 0,6 do 0,8 metra, a wysokość około 3 metry. Bramę usytuowano po stronie południowo – zachodniej.
Kościół zbudowany został z łamanego kamienia o niedużych rozmiarach, wzmacnianego w narożnikach dużymi ciosami. Ściany nawy i prezbiterium opięte zostały fazowanym cokołem, ale już wykorzystanie przypór było zbędne, ze względu na bardzo masywne mury obwodowe. Dodatkowy akcent horyzontalny wprowadzały gzymsy koronujące pod okapami dachów. Oryginalne okna kościoła były rozglifione do wnętrza, małe, wąskie i lancetowato zamknięte. Jedynie w fasadzie zachodniej przepruto cylindryczny okulus z kamiennym czwórliściem. Portal wejściowy o ostrołukowym, profilowanym ościeżu umieszczono w nawie po stronie południowej. Znajdujące się w nim drzwi można było blokować od środka ryglem.
We wnętrzu kościoła nawa oddzielona została od prezbiterium ostrołukową arkadą tęczy z archiwoltą osadzoną na lekko sfazowanych impostach. Jako, że poddasze prezbiterium połączone było pierwotnie przejściem w murze tęczowym z nawą, możliwe, iż nad tą ostatnią zamiast otwartej więźby znajdowała się drewniana kolebka lub strop, ponad którym funkcjonowało poddasze. Wnętrze prezbiterium przykryte zostało sklepieniem krzyżowo – żebrowym, spiętym okrągłym zwornikiem i wtopionym w narożniki ścian na drobnych stożkowych konsolach. W północnym murze osadzono wnękę ścienną na sakramentarium, oprofilowaną, zwieńczoną dwuspadowo i zamkniętą żelazną kratą, a kolejną wnękę czworoboczną osadzono w ścianie wschodniej. Ściany prezbiterium i nawy wraz z arkadą tęczy pokryto XIV-wiecznymi polichromiami.
Wejście do zakrystii wiodło poprzez fazowany portal w północnej ścianie prezbiterium. W środku zakrystii panować musiał półmrok, gdyż jej wnętrze doświetlało tylko jedno wąskie okno wschodnie. W ścianie umieszczono wnękę z dnem o formie płytkiego wgłębienia ograniczonego niewielkim gzymsem. W sklepieniu wnęki wydrążono kanał skierowany ku górze, przeznaczony do wentylacji, być może potrzebnej podczas wypiekania hostii. Przestrzeń zakrystii przykryta została półkolistą kolebką, przechodzącą w konchę apsydialnego zamknięcia. Pod zakrystią umieszczono małą kryptę lub ossuarium, doświetlane niewielkim prostokątnym otworem okiennym.
Kościół był budowlą bezwieżową, dlatego w początkach XVI wieku wzniesiona została wolnostojąca dzwonnica, umieszczona w znacznej odległości na wschód od cmentarza. Być może jej położenie na wzniesieniu miało polepszyć słyszalność dzwonów we wsi. Była to konstrukcja murowana z kamienia tylko na poziomie przyziemia, natomiast wyżej drewniana, przy czym zadaszenie utworzono zarówno nad częścią murowaną, wokół trzonu wieży, jak i nad jej najwyższą kondygnacją.
Stan obecny
Kościół św. Marcina to dziś jedna z najlepiej zachowanych wczesnogotyckich, wiejskich budowli sakralnych, nie tylko w regionie, ale i w całych Czechach. Zachował mury obwodowe nawy, prezbiterium i zakrystii, łącznie z pierwotnymi szczytami, oryginalnymi dwoma oknami wschodnimi, zachodnim okulusem i południowym portalem wejściowym do nawy. Dwa kolejne oryginalne, choć obecnie zamurowane okna, znajdują się w północnej ścianie nawy. Co więcej wewnątrz przetrwało sklepienie prezbiterium, arkada tęczy, sakramentarium i średniowieczne polichromie pokrywające wschodnią część kościoła. Nowożytna jest kruchta zachodnia oraz wieżyczka na sygnaturkę, powiększone zostały też południowe okna w nawie i prezbiterium oraz północne okno w nawie. Ciekawostką są fragmenty ościeża wczesnogotyckiego detalu architektonicznego, wtopione w mur nawy przy narożniku południowo – zachodnim i południowo – wschodnim, zapewne nie wykorzystane zgodnie z pierwotnym przeznaczeniem po zmianie planu lub ze względu na jakość wykonania.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Fišera Z., Opevněné kostely: v Čechách, na Moravě a ve Slezsku, t. 2, Praha 2015.
Sommer J., K původní podobě gotických kostelů v Řečici a v Dolním Městě, „Průzkumy památek”, roč. 3, č. 2, 1996.
Sommer J., Tři gotické kostely pod hradem Lipnicí: Dolní Město, Loukov, Řečice, Praha 1999.
Soukup J., Valchár J., Soupis památek historických a uměleckých v politickém okresu Ledečském. Edice nedokončeného rukopisu. Soupis 54 (Ledeč), Praha 2010.
Umělecké památky Čech, red. E.Poche, t. I, Praha 1977.