Historia
Klasztor dolnokounicki według czeskiego kronikarza Jarlocha został ufundowany w 1181 roku przez morawskiego możnowładcę Viléma z Pulína i Kounic (według XIV-wiecznego falsyfikatu założony został nieco wcześniej, w 1173 roku). Jak zapisał Jarloch, miała to być pokuta za zniszczenia wyrządzone kościołom przez Viléma, w trakcie jego najazdów na tereny Austrii. Możnowładca poprosił o pomoc opata Gotšalka z klasztoru premonstratensów w Želivie, z którym wspólnie wybrał miejsce pod przyszłą budowę. Dwa lata później wzniesiono pierwsze prowizoryczne, drewniane zabudowania i sprowadzono żeński konwent z premonstrateńskiego klasztoru z Louňovic. Pierwotnie zapewne otrzymał on wezwanie dedykowane Maryi Dziewicy, lecz od XV wieku utrwaliła się łacińska nazwa Rosa Coeli – Niebiańska Róża.
Wsparcie materialne klasztoru początkowo nie było zbyt duże, składało się z trzech wsi i patronatu nad sześcioma kościołami. Znaczenie Rosa Coeli wzrosło po 1268 roku, kiedy to papież Klemens IV objął go swym patronatem. W 1284 roku, po wymarciu miejscowej gałęzi rodziny fundatora, konwent stał się klasztorem królewskim. Pod swą ochronę wziął go Wacław II, który udzielił miejscowemu prepozytowi prawo organizowania cotygodniowego jarmarku. W tym czasie klasztor był już na tyle bogaty, że mógł sobie pozwolić na budowę zamku, wzniesionego z własnych środków w pobliżu klauzury. Miał on zapewnić wspólnocie mniszek dodatkową ochronę.
W drugiej ćwierci XIV wieku zespół klasztorny zaczęto gruntownie przebudowywać. Romańska bazylika została zastąpiona przez znacznie większy gotycki kościół, połączony z wybudowanym około 1340 roku krużgankiem i pomieszczeniami klauzury. Prace budowlane nad kościołem zaczęto od nawy, przy czym, prawdopodobnie przed przystąpieniem do budowy transeptu, nastąpiły zmiany pierwotnych planów (system podtrzymywania sklepień). W drugim etapie prac nad kościołem, przebudowano drewnianą emporę na murowaną i przesunięto portal wejściowy do świątyni. Prace budowlane zakończone zostały prawdopodobnie w początkach XV wieku, gdyż jeszcze w 1388 roku klasztor nie miał sali kapitulnej (wybory prepozyta odbywały się w refektarzu), a w 1390 roku papież Bonifacy IX apelował o wsparcie przebudowy klasztoru.
Podczas wojen husyckich klasztor został spalony w 1423 roku. Odbudowano go, choć kościół był już później nieco niższy i pozbawiony sklepień. W ciągu reszty stulecia sytuacja gospodarcza konwentu ustabilizowała się, dzięki czemu już na początku XVI wieku kounicki prepozyt był jednym z najważniejszych prałatów na Morawach. Nowy kryzys przyszedł wraz z reformacją. W 1522 roku prepozyt Martin Göschl przeszedł na wiarę luterańską i ożenił się z jedną z sióstr zakonnych, co pociągnęło za sobą porzucenie reguły przez resztę społeczności klasztornej. Pod naciskiem ołomunieckiego biskupa Stanisława Thurza, Göschl musiał w 1526 roku opuścić Dolní Kounice. Ostatecznie został aresztowany i zmarł w więzieniu biskupim, a klasztor Rosa Coeli w trakcie rządów jego następcy Jana całkowicie opustoszał.
Pozostawione bez właścicieli zabudowania klasztorne przejął król i margrabia Ferdynand I Habsburg. W 1537 roku sprzedał je podkanclerzemu Królestwa Czeskiego, Jiřímu Žabkowi z Limberka, po którym właściciele zmieniali się parokrotnie. W 1698 roku teren klasztoru kupili premonstratensi ze Strahowa. Mieli oni w planach odbudowę, lecz zamierzenie te zniweczył pożar z 1703 roku. W kolejnych latach na terenie części dawnej klauzury wzniesiono jedynie nowy barokowy budynek klasztorny, w którym od 1729 roku pracowali zarządcy strahovscy. Po niecałych stu latach premonstratensi sprzedali go wraz z sąsiednimi ruinami rodzinie Ditrichštejnów. W 1926 roku powołano komitet ochrony zabytków w Dolní Kounice, który stymulował podstawowe prace konserwatorskie, kontynuowane następnie po II wojnie światowej.
Architektura
Klasztor został wzniesiony w dolinie, na prawym brzegu rzeki Jihlavy, w sąsiedztwie wzgórz, które ukrywały go przed potencjalnymi niebezpieczeństwami. Po jego północnej stronie łagodnym zakolem przepływała Jihlava, przez którą po północno-zachodniej stronie konwentu funkcjonowała przeprawa i od której w bezpośrednie sąsiedztwo klasztoru przekopano kanał młyński. Na południowy-wschód od klasztoru, na dominującym nad nim wzniesieniu, założono siedzibę prepozyta klasztoru, rozbudowaną następnie do formy zamku.
W okresie romańskim murowaną zabudowę klasztoru stanowił prostokątny budynek o wymiarach zewnętrznych 18,6 × 9,6 metra i murze o grubości 0,9 metra, zorientowany na osi wschód-zachód. Wzniesiony został z nieregularnie obrobionych bloków granodiorytowych, ułożonych od strony obustronnego lica w rzędach i połączonych cienką szarą zaprawą wapienną, podczas gdy rdzeń został ułożony z luźnych kamieni, na które wylano zaprawę. Budynek był podpiwniczony na całym rzucie poziomym, przy czym piwnica była zagłębiona w ówczesnym podłożu na około 2,3 metra. We wnętrzu piwnica była w większości lub przynajmniej częściowo przykryta kamiennym sklepieniem kolebkowym. W sąsiedztwie budynku znajdować się musiały drewniane lub szachulcowe zabudowania gospodarcze i pomocnicze, ale nie był on połączony z żadną inną konstrukcją murowaną. Dopiero w odległości około 25 metrów znajdowała się apsyda romańskiego kościoła klasztornego. Jako jedyna murowana konstrukcja mieszkalna, budynek mógł być wielofunkcyjny, łącząc w pierwszej fazie istnienia klasztoru funkcje dormitorium, refektarza i kapitularza. Nietypowe samodzielne usytuowanie, bez połączenia z kościołem, pełne podpiwniczenie i otoczenie rowem fosy mogłoby wskazywać, że powstał jeszcze w okresie przedklasztornym, jako siedziba Viléma z Pulína, i został podarowany mniszkom po fundacji konwentu.
W XIII wieku romański budynek został przekształcony, a jednocześnie na terenie klasztoru wzniesiono szereg nowych zabudowań przy zastosowaniu cegieł drobnowymiarowych i grubej żółtej zaprawy wapiennej do wymurowania wejść i okien oraz sklepień. Piwnica romańskiego budynku została wówczas w większości zasypana, a parter zrównano z poziomem terenu, prawdopodobnie z powodu wysokiego poziomu wód gruntowych. W zachodniej części budynku do wnętrza wstawiono ścianki działowe, które wyznaczyły dwa nowe pomieszczenia piwniczne o niewielkich rozmiarach. Do obu zapewniono oddzielne wejścia zewnętrzne, wykute w ścianie zachodniej. Oba też zostały przykryte ceglanymi sklepieniami. Wschodnia część budynku na poziomie parteru została przykryta sklepieniem kamiennym. Stara budowla łączyła się z powstałymi w XIII wieku zabudowaniami przy narożniku południowo-zachodnim i od wschodu. Celem przebudowy mogło być przeznaczenie starego budynku na funkcje gospodarcze (kuchnia), podczas gdy pomieszczenia mieszkalno-reprezentacyjne przeniesiono wówczas do nowo wzniesionych zabudowań.
Najważniejszym elementem klasztoru był kościół, w okresie romańskim być może o formie bazyliki z apsydą na zamknięciu prezbiterium, a od XIV wieku w formie budowli jednonawowej na planie krzyża, z transeptem i trójbocznie zamkniętym prezbiterium po stronie wschodniej. Od południa, pomiędzy transeptem a prezbiterium umieszczono prostokątną zakrystię (położoną o 1,5 metra niżej niż kościół), zaś przy południowo-zachodnim narożniku nawy smukłą wieloboczną wieżyczkę komunikacyjną. Z zewnątrz wysokie ściany kościoła zostały wzmocnione licznymi przyporami oraz opięte horyzontalnie sfazowanym gzymsem, przebiegającym tuż pod poszurami okien (podobny gzyms poprowadzono także wewnątrz budowli). Charakterystyczną cechą budowli była mała ilość dużych okien: jedno w fasadzie zachodniej, dwa w południowej ścianie nawy, jedno w południowym ramieniu transeptu i trzy w prezbiterium. Główny portal wejściowy usytuowano w fasadzie zachodniej. Nietypowo, ze względu na wewnętrzne sklepienia i emporę, został on wtórnie przesunięty na północ od osi kościoła. Otrzymał tympanon z wizerunkiem Chrystusa trzymającego księgę, umieszczony na konsolach wyrzeźbionych na kształt ludzkich głów, a powyżej wimpergę ozdobiono maswerkowym trójliściem i kwiatonem w zwieńczeniu.
Wnętrze kościoła klasztornego pierwotnie przykryte było sklepieniami żebrowymi. Zniszczone zapewne w trakcie husyckiego najazdu, nie zostały już nigdy odbudowane i zastąpiono je później drewnianymi stropami. Nawa podzielona była na cztery przęsła sklepienia krzyżowo-żebrowego, transept na dwa przęsła sklepienia sześciodzielnego (po jednym w każdym ramieniu) i środkowe przęsło krzyżowo-żebrowe. Prezbiterium natomiast w zachodnim, kwadratowym przęśle przykryto sklepieniem sześciodzielnym, zaś we wschodnim zamknięciu sklepieniem ośmiodzielnym, podtrzymywanym przez spływające do samej posadzki służki. Zakrystia składała się z przestronnej sali ze sklepieniem krzyżowym podtrzymywanym przez środkowy filar. Zachodnią część nawy na głębokości trzech przęseł wypełniała empora mniszek, pierwotnie drewniana, osadzona na kamiennych wspornikach. Później zastąpiła ją trybuna murowana, oparta na trzech centralnych filarach i podsklepiona z podziałem na dwie nawy i sześć przęseł. Dostęp do niej zapewniono z krużganka lub ze spiralnych schodów w południowo-zachodnim narożniku nawy. W ścianach prezbiterium utworzono prostokątne sedilia z maswerkowym wypełnieniem i wnękę zwieńczoną oślim grzbietem. Transeptu od prezbiterium nie oddzielono arkadą tęczy, ale jej miejsce zajęły wiązki służek, w górnej części zaopatrzone w gotyckie baldachimy. Podobne wiązki służek umieszczono między transeptem a nawą, gdzie nadwieszone zostały na wysokości podokiennego gzymsu. Odmiennie pomyślano system podtrzymywania sklepień w nawie, gdzie ściany były gładkie od posadzki i od empory mniszek. Konsole założono dopiero na samej górze, nad koroną murów. Wyrzeźbiono je na podobieństwo aniołów i ptaków z rozpostartymi skrzydłami.
Od końca XIV wieku od strony północnej do kościelnej nawy przystawione były dwukondygnacyjne krużganki, otaczający kwadratowy wirydarz. Powstały one na miejscu starego romańskiego kościoła, być może przy częściowym wykorzystaniu jego murów. Posiadały w przyziemiu duże ostrołuczne okna przebite między przyporami, na piętrze mniejsze okna czworoboczne z siedziskami po bokach. Wewnątrz dolną część przykryto sklepieniami krzyżowymi z profilowanymi żebrami spiętymi talerzowymi zwornikami. Żebra od strony okien osadzono na smukłych służkach, na wysokości podokiennego gzymsu przechodzących w wieloboczne cokoły. Od strony wewnętrznych ścian zamiast służek zastosowano podwieszone wsporniki. Krużganki ułatwiały komunikację pomiędzy klasztornymi zabudowaniami, na piętrze łączyły się z emporą w kościele, otwierały się także na wewnętrzny ogród, gdzie mniszki uprawiały zioła i warzywa. Wejście na również podsklepione piętro prowadziło schodami, przez sień na wysokości drugiego przęsła północnego ciągu krużganka.
Układ zabudowań gotyckiej klauzury był nietypowy, zapewne częściowo z powodu jej powstania na terenie starszej zabudowy romańskiej. Po stronie wschodniej krużganka wejście prowadziło do sąsiadującego z transeptem kapitularza, miejsca zebrań i narad konwentu. Pomieszczenie to było wysokie, przykryte nad dwoma przęsłami sklepieniem krzyżowym, z żebrami opartymi na konsolach o formach ludzkich i zwierzęcych masek oraz spiętymi zwornikami z płaskorzeźbionym barankiem i smokiem oraz karmiącym pelikanem. Dostęp do kapitularza zapewniał zachodni portal z krużganka a także południowy z transeptu kościoła. Światło słoneczne wpadało do kapitularza tylko od wschodu, poprzez wysokie ostrołuczne okno z obustronnym rozglifieniem.
Po północnej stronie wirydarza mieściły się kolejne zabudowania, w tym romańsko-wczesnogotycki budynek na rzucie prostokąta, w narożnikach połączony z długim skrzydłem zachodnim i gospodarczym budynkiem północo-wschodnim, w okresie późnego gotyku powiększonym o aneks. W XV wieku przestrzeń parteru romańskiego budynku podzielono na trzy części kolejną ścianką działową, w której umieszczono przejście o szerokości 0,8 metra. W południowej ścianie od wewnątrz wstawiono wnękę, która prawdopodobnie służyła jako otwór kominkowy, natomiast po zewnętrznej stronie dobudowano schody wiodące na piętro. Starsze sklepienia z XIII wieku rozebrano, a przestrzeń nakryto stropem; ponadto zmodyfikowano wejście północne. W zachodniej części budynku jedno z dwóch małych pomieszczeń przekształcono w piekarnię lub kuchnię. Jej podłogę podniesiono o około 0,5 metra poniżej poziomu terenu zewnętrznego poprzez wypełnienie ziemią, podczas gdy palenisko pieca wstawiono w północno-zachodnią przegrodę, częściowo stojącą na nowo wybudowanym cokole. Przypuszczalnie podłogę podniesiono także w północno-zachodnim małym pomieszczenie, które mogło służyć jako spiżarnia.
Stan obecny
Kościół klasztorny oraz położone obok niego zabudowania klauzury zachowały się do dnia dzisiejszego w formie trwałej ruiny. Budynek świątyni pozbawiony jest zadaszenia, natomiast jego okna maswerków. Większość zabudowań klauzury została znacząco przekształcona w okresie nowożytnym. Obecnie najlepiej zachowaną w pierwotnym kształcie salą jest kapitularz z rzeźbionymi konsolami i zwornikami sklepienia, a także dawna zakrystia. Przetrwały ponadto podsklepione dwukondygnacyjne krużganki. W zachodniej części klasztoru znajduje się kilka nowożytnych budynków, w których można rozpoznać pozostałości podwórza gospodarczego, na teren którego nadal wiedzie gotycka brama. Klasztor udostępniony jest odpłatnie do zwiedzania w godzinach od 10.00 do 17.00, za wyjątkiem listopada i grudnia.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Foltýn D., Encyklopedie moravských a slezských klášterů, Praha 2005.
Líbal D., Katalog gotické architektury v České republice do husitských válek, Praha 2001.
Merta D., Peška M., Ke stavu poznání stavebních dějin bývalého kláštera premonstrátek Rosa Coeli v Dolních Kounicích: nález románského obytného objektu pod stavbou barokního konventu, „Archæologia historica”, 40/2015.
Umělecké památky Moravy a Slezska A/I, red. B.Samek, t. I, Praha 1994.