Historia
Wieś Dolany po raz pierwszy wzmiankowana była w przekazach pisemnych w 1232 roku, kiedy to należała do Dluhomila z bocznej gałęzi możnej zachodnioczeskiej rodziny Rýzmburków. Po nim przeszła w 1238 roku na Sezemę, którego potomkowie Protiva i Ojíř rozdzielili majątek, tak że Dolany przypadły Ojířowi, a po nim jego synowi, również o imieniu Sezema. Wszyscy oni od około połowy XIII wieku zamieszkiwali w zamku Komošin, który ich potomkowie opuścili w ostatniej ćwierci XIV wieku, gdy wzniesiono murowaną wieżę mieszkalno-obronną w Dolanach.
Pisemne wzmianki o rodzinie Rýzmburków z Dolan zakończyły się w 1435 roku. Nie wiadomo jakie były losy wieży pod koniec wojen husyckich i w czasie walk czesko-węgierskich z drugiej połowy XV wieku. Dopiero pod koniec tamtego stulecia majątek w Dolanach zakupił Racek Měsíčki, będący w posiadaniu wieży od około 1492 do 1515 roku. Wtedy też została ona powiększona o nowe skrzydło i po raz pierwszy bezpośrednio odnotowana w przekazach pisemnych, gdy w 1515 roku przeszła na własność synów Racka, braci Jana i Zikmunda Měsíčków z Výškova. Bracia dzierżyli dokładnie po połowie majaku i wieży. Dopiero w 1546 roku Zikmund wykupił od zadłużonego Jana jego część.
Rodzina Měsíčkich znajdowała się w posiadaniu Dolan do czasu wojny trzydziestoletniej. Przetrwała okres konfiskat po klęsce powstania antyhabsburskiego, jednak trudności finansowe zmusiły w 1631 roku Bořivoja Měsíčka do sprzedaży Dolan Rudolfowi Čejkowi z Olbramovic. Po nim kolejni właściciele wieży zmieniali się dość często, a stan budowli zaczął się pogarszać. W 1679 roku majątek przejęli jezuici z Klatovy, wykorzystujący budowlę jako letnią rezydencję. Za ich czasów wzniesiono kolejne, tym razem barokowe skrzydło po stronie południowej. Po kasacie zakonu ich majątek został przekazany na fundusz studencki, a w 1805 roku sprzedany rodzinie Černínów, którzy byli właścicielami wieży do XX wieku.
Architektura
Wieża zbudowana została w dolinie u zbiegu rzeki Poleňki i Úhlavy, z których mniejsza Poleňka płynęła od północy, a większe koryto Úhlavy ciągnęło się na wschodzie. Od zachodu znajdował się gotycki kościół parafialny w otoczeniu zabudowań wsi. Wieżę wzniesiono na planie czworoboku o wymiarach 17 × 23 metry, przy wykorzystaniu kamienia łamanego, układanego w miarę poziome warstwy, wyrównywane i rozdzielane drobniejszymi płytami, odpryskami i gruzem. Wejście prowadziło przez portal po stronie północnej. Funkcjonował także portal wejściowy po stronie wschodniej prowadzący do sutereny. Otwory okienne miały ciosowe, fazowane obramienia, wąskie w dolnych kondygnacjach, szersze na piętrach, lekko rozglifione do środka.
Wnętrze wieży podzielono na każdej kondygnacji na dwie części: zachodnią i wschodnią, obie o mniej więcej jednakowej wielkości. Częściowo zagłębione w ziemi przyziemie oraz druga kondygnacja mieściły komory przykryte sklepieniami kolebkowymi. Pozostałe dwie kondygnacje przykryte były drewnianymi stropami i najpewniej pełniły funkcje mieszkalne. Na najwyższej kondygnacji w ścianie wschodniej umieszczony był kominek. Piętro to miało również dostęp do wykusza latrynowego z drewnianym portalem dwuramiennym. Wskazywałoby to, iż także ściany izby pokryte były pierwotnie drewnianą okładziną, pozwalającą na lepszą akumulację ciepła niż gołe kamienne mury. Powyżej mogła znajdować się jeszcze jedna murowana kondygnacja.
Wieżę pierwotnie ciasno otaczał kamienny mur obronny z zaokrąglonym północno-wschodnim narożnikiem oraz fosa. Na koronę muru obwodowego, gdzie znajdował się ganek dla obrońców, można było się przedostać z trzeciej kondygnacji wieży, poprzez blokowaną ryglem furtę. Otaczająca całe założenie szeroka fosa była napełniona wodą. Prowadził przez nią drewniany most zapewniający wjazd od strony zachodniej, usytuowany przy jednym z narożników.
Na początku XVI wieku w miejscu wjazdu na dziedziniec stanął nowy budynek, lecz brama wjazdowa nadal funkcjonowała na starym miejscu. Nowe skrzydło zostało bezpośrednio połączone portalem z wieżą mieszkalną na poziomie drugiej kondygnacji. Obwód muru obronnego w okresie tym wzmocniony został także cylindryczną wieżyczką, usytuowaną w narożniku południowo-wschodnim.
Stan obecny
Średniowieczna wieża mieszkalna w Dolanach, mimo iż zaniedbana, przetrwała do czasów współczesnych w dość dobrym stanie (za wyjątkiem najwyższej kondygnacji). Obecnie gotycka budowla wyrasta ponad nowożytne, renesansowe i barokowe skrzydła, otaczające ją z trzech stron. Zachowały się fragmenty muru obronnego otaczającego niegdyś całe założenie, a we wnętrzu pierwotny portal w ścianie poprzecznej najwyższego piętra, okna z sediliami oraz wykusz z unikalnym portalem dwuramiennym o drewnianej konstrukcji.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Anderle J., Brych V., Chotěbor P., Durdík T., Fišera Z., Procházka Z., Rykl M., Slavík J., Svoboda L., Úlovec J., Encyklopedie českých tvrzí, t. 1, Praha 1998.
Hrady, zámky a tvrze v Čechách, na Moravě a ve Slezsku. Západní Čechy, t. IV, red. Z.Fiala, Praha 1985.
Menclová D., České hrady, Praha 1972.
Úlovec J., Ohrožené hrady, zámky a tvrze Čech, 1. díl A-M, Praha 2003.