Historia
Początki zamku Dívci Kámen, zwanego także Menštejn bądź Maidštejn, zostały dość dobrze udokumentowane w przekazach pisemnych. Zgodę na jego budowę wydał król Karol IV Luksemburski, który w 1349 roku wystawił odpowiedni dokument czterem braciom: Petrowi, Joštowi, Oldřichowi i Janowi z Rožmberka, synom Petra I z Rožmberka. Uzyskali oni możliwość budowy Menštejnu (po sześciu latach także pobliskiego Helfenburka) w zamian za zasługi wojskowe, a zwłaszcza finansową pomoc najstarszego z braci, Jošta, który w latach 1348-1352 pełnił wysoki urząd królewskiego komornika. W latach 1353-1360 przeprowadzono pierwszą fazę budowlaną zamku, wznosząc mury obwodowe i budynek zachodni górnego dziedzińca. Drugą fazę, kiedy to rozbudowano zabudowania zamku średniego i dolnego, ukończono do 1384 roku. Rok wcześniej odnotowana została na zamku kaplica oraz burgrabia.
Dívci Kámen oprócz funkcji wojskowo – obronnych, pełnił także rolę administracyjną dla otaczających go dóbr ziemskich. W 1394 roku stał się miejscem krótkiego pobytu króla Wacława IV, w jego mimowolnej podróży do Austrii. Na początku okresu wojen husyckich ówczesny właściciel zamku, Oldřich z Rožmberka, oddał budowlę Vilémovi z Potštejna. Nowy właściciel początkowo skłaniał się ku ruchowi husyckiemu, lecz później przystał do strony katolickiej. Z tego powodu zamek był w 1420 roku oblegany przez wojska Jana Žižky. Nie zdobył on co prawda Menštejnu, lecz spalił przyzamkową osadę. W 1424 roku panem zamku ponownie został Oldřich z Rožmberka, który po odejściu z życia publicznego, obrał go jako stałą rezydencją.
W burzliwych czasach drugiej połowy XV wieku wzmocniono załogę Menštejnu, dowodzoną przez burgrabiego Kunaša z Machovic. W tym czasie na zamku stacjonować miało dwudziesty czterech strzelców, a spis inwentarza zawierał dwadzieścia jeden kul do taraśnic, sześćdziesiąt kul do piszczał, tysiąc osiemset strzał, dwie beczki pocisków, dziesięć pawęży, trzy beczki prochu, piętnaście piszczał, dwie miedziane taraśnice i jedną hufnicę. Zamek był wówczas nie tylko dobrze uzbrojony, ale i został rozbudowany, wpierw około połowy XV wieku o drugi, wschodni budynek mieszkalny zamku górnego, a następnie o reprezentacyjną salę, tworzącą najwyższą kondygnację powiększonego w latach 70-tych lub 80-tych XV wieku zachodniego pałacu.
Menštejn nigdy nie uzyskał rangi stałej siedziby mieszkalnej rodu Rožmberków, za wyjątkiem krótkiego okresu między 1457 a 1661 rokiem, kiedy to na Dívci Kámen wycofał się z życia publicznego Oldřich II. Z tego względu, a także z powodu bliskiego położenia innych ważnych siedzib rodu, zamek nigdy nie posiadał dużego znaczenia. Na początku XVI wieku, pod panowaniem Petra V z Rožmberka, Menštejn został po raz ostatni częściowo naprawiony, jednak prawdopodobnie potrzebne dalsze wydatki okazały się zbyt duże na możliwości właściciela. Ostatecznie przed połową XVI wieku wyposażenie zamku zostało przetransportowane do Krumlova, podczas gdy opuszczona budowla wkrótce popadła w ruinę. W 1541 roku zamek był już opisywany jako porzucony.
Architektura
Dívci Kámen został zbudowany na skalistym, usytuowanym w pewnej izolacji od innych wzniesień wzgórzu, którego grań natura ukształtowała dłuższą osią na linii wschód – zachód. Po stronie północnej niedostępne urwiska spadały niemal prostopadle do rzeki Wełtawy, natomiast z pozostałych stron wzniesienie otaczał potok, wypływający z doliny na zachodzie i wpadający do rzeki po północno – wschodniej stronie zamku. Nad tym ostatnim rejonem górowała jedna z najbardziej nieprzystępnych części wzgórza, opadająca ku obu ciekom wodnym skalistymi, prawie pionowymi skarpami. Wysokie, ale nieco mniej stromo nachylone zbocza zwrócone były ku stronie południowej. Na zachodzie jedynie parędziesiąt metrów oddzielało zamkowe wzgórze od oddzielonego rzekę kolejnego wzniesienia, które jednak ze względu na bardzo poszarpane skałami zbocza nie stanowiło większego zagrożenia dla mieszkańców Menštejnu.
Zamek w ostatecznym kształcie składał się z najwyżej położonej północno – zachodniej części rezydencjonalno – reprezentacyjnej oraz dwóch podzamczy, czyli zamku średniego i dolnego, leżących odpowiednio po wschodniej i południowej stronie. Charakterystyczne były bardzo rozbudowane fortyfikacje zewnętrzne, ze względu na naturalne ukształtowanie terenu (samotne wzgórze, a nie cypel), mające charakter obwodowy, raczej koncentryczny. Aby dotrzeć do rdzenia zamku, trzeba było wspiąć się z dolnego dziedzińca ścieżką po zboczu, która prowadziła przez kilka bram. Sam rdzeń zamku miał formę popularną w wielu siedzibach mieszkalno – obronnych doby Luksemburgów (np. Helfenburk, Litice nad Orlicí), gdyż składał się z dwóch budynków rozdzielonych dziedzińcem. Odpowiadało to ówczesnym coraz większym potrzebom mieszkalnym i stale rosnącym naciskom na rozwój zabudowań reprezentacyjnych (skrzydło wschodnie choć wzniesiono dopiero w połowie XV wieku, było planowane już w chwili podjęcia pierwszych prac budowlanych).
Droga do zamku wiodła od wschodu, przez bród lub most nad potokiem. Po przekroczeniu bramy wschodniej, wciśniętej pomiędzy ścianę skalistego wzgórza a potok, osiągało się drugą bramę po stronie południowo – wschodniej, otwierającą się za wąskim wąwozem na rozległe podzamcze z umieszczonymi tam zabudowaniami gospodarczymi, między innymi stajniami i domami ludności służebnej. Drugą bramę flankował trójboczny mur, przystawiony do skał wzgórza i dostępny z wyższego zamku średniego. Zdecydowanie utrudniało to podejście potencjalnych napastników od strony wschodniej. Na podzamczu znajdowała się także czworoboczna, dwupiętrowa wieża bramna, chroniąca długiej szyi prowadzącej pod górę na zamek średni. Ten wąski korytarz bramny kończył się formą przedbramia i kolejną wieżą bramną. Miała ona kształt czworoboczny, prawdopodobnie otwarta była od wewnątrz i podzielona płaskimi stropami na dwie kondygnacje przykryte dachem siodłowym. Na zamku średnim usytuowano podłużny budynek przy kurtynie południowej muru oraz krótszy przy północnej. Ten drugi mógł być związany z komunikacją na zamek górny, stanowiąc formę wysuniętego przedbramia z którego wychodził drewniany most łączący się z bramą po stronie zachodniej. Wschodnią część podzamcza, odgrodzoną dodatkowo poprzeczną ścianą, zajmowała cylindryczna wieża o średnicy około 10 metrów i grubość murów prawie 3,5 metra.
Zamek górny zajmował zachodnią część skalistego wzniesienia. Otoczony został przez masywne mury grubości około 2 metrów, uformowane w planie na kształt trapezu o długości dłuższych boków 55 i 57 metrów oraz szerokości 22 i 25 metrów. W ich zachodniej części wzniesiono główny, początkowo trójkondygnacyjny pałac, a we wschodniej przepruto prostą bramę wjazdową. Dopiero około połowy XV wieku, po stronie bramy wzniesiono kolejne skrzydło, tak że zamek górny ostatecznie miał dwa budynki mieszkalne na węższych bokach oddzielającego je dziedzińca o wymiarach 28 x 20 metrów. Domy były połączone dwoma wysokimi kurtynami z krytymi gankami dla obrońców, przy czym po stronie południowej mniej więcej w połowie długości znajdować się mógł wykusz lub drewniana bartyzana. Po podwyższeniu kurtyn w połowie XV wieku i kolejnym w ostatniej ćwierci XV wieku, utworzono nowe ganki, prawdopodobnie zabezpieczone blankowanym przedpiersiem lub prostym przedpiersiem z otworami strzeleckimi. Dziedziniec w większości pozostawał pusty, za wyjątkiem fragmentu przy południowej kurtynie, gdzie w zachodniej części umieszczono otwór i kanał odpływowy na nieczystości, wskazujący na funkcjonowanie przy murze kuchni o lekkiej drewnianej lub szachulcowej konstrukcji.
Skrzydło zachodnie zamku górnego po ukończeniu mieściło cztery kondygnacje z trzema pomieszczeniami na trzech pierwszych kondygnacjach, podczas gdy dobudowane w ostatniej ćwierci XV wieku najwyższe piętro było jedną dużą salą. Wszystkie komnaty przykryte były płaskimi stropami i doświetlane głównie od strony dziedzińca, co biorąc pod uwagę dobrą ochronę naturalnego ukształtowania terenu, nie było wytłumaczalne względami obronnymi, a jedynie pewnego rodzaju demonstracyjnym przywiązaniem do starszych rozwiązań architektonicznych lub chęcią ukazania zamku jako bardzo warownego. Komfort pierwotnie był obniżony niewielką liczbą ogrzewanych pomieszczeń i latryn, początkowo brakowało też prawdziwej auli, czyli dużej sali reprezentacyjnej. Niewielka liczba komnat mieszkalnych wynikała z przeznaczenia całego przyziemia na cele gospodarcze, a środkowych pomieszczeń dwóch pięter na funkcje użytkowe. Poprowadzone bowiem były w nich drewniane schody, łączące kondygnacje zamiast zewnętrznego ganku.
W przyziemiu budynku zachodniego pomieszczenie środkowe i południowe wtórnie podpiwniczono nieoświetlonymi komorami. Północne nie zostało wyposażone w piwnicę, zapewne ze względu na posadowienie na litej skale wywyższonego w tamtym miejscu terenu. Wszystkie pomieszczenia przyziemia były nieotynkowane, bez połączenia ze sobą. Otwierały się na dziedziniec wąskimi oknami i osobnymi portalami wejściowymi, zamykanymi na rygle osadzane do otworów w murze. Pomieszczenia drugiej kondygnacji, podobnie jak w przyziemiu, nie miały otworów okiennych, za wyjątkiem ściany zwróconej na dziedziniec. Z nich okno północnej komnaty wyposażono we wnęce w siedziska i rygiel okiennicy. Wejście do bocznych pomieszczeń możliwe było tylko ze środkowego, które pełniło rodzaj przedsionka. Na trzeciej kondygnacji zastosowano podobny układ i rozmieszczenie otworów, ale w południowej izbie znajdować się mogła triada małych okien osadzonych we wspólnej wnęce, charakterystyczna dla pomieszczeń docieplanych wewnętrzną drewnianą okładziną. Okładzinę tą wykonano z szerokich na 80 cm poziomych desek, zakotwiczonych w rowkach słupów narożnych. Ponadto w południowej izbie znajdował się piec. W północnym pomieszczeniu umieszczono kominek, osadzony w narożniku od strony dziedzińca, gdzie wykorzystano wnękę po zamurowanym przejściu sprzed podwyższenia kurtyn muru obronnego. Musiał on jednak zostać usunięty w trakcie rozbudowy z drugiej połowy XV wieku.
Najwyższa i najpóźniejsza czwarta kondygnacja zachodniego budynku zajmowana była przez dużą salę o wymiarach 9 x 21 metrów. Można ją było utworzyć w tak dużych rozmiarach, ze względu na znaczne obniżenie grubości murów, na tym poziomie o szerokości jedynie 1,2 – 1,5 metra. Sala była oświetlana od północy i przypuszczalnie od południa jednym, a od zachodu czterema dużymi oknami czworobocznymi, wyposażonymi w granitowe fazowane ościeża, przygotowane do stałego przeszklenia. Wypełniały je kamienne krzyże, dzielący otwór okienny na cztery części (wyższą u dołu i niższą u góry). Od wewnątrz zawieszano okiennice, które nie miały już rygli do blokowania. Wstawienie okien w murze obwodowym zamku górnego, a nie tylko w ścianie od strony dziedzińca, stanowiło znaczącą różnicę w porównaniu z niższymi piętrami. Jako że okna zachodnie rozmieszczano nieco niesymetrycznie, w narożniku północno -zachodnim mogło się znajdować przejście do wykusza latrynowego. Po przeciwnej stronie, w narożniku północno – wschodnim, usytuowano wielobocznie zamknięty wykusz, najprawdopodobniej pełniący funkcję kaplicy zamkowej. Ogrzewanie górnej sali zapewniał co najmniej jeden duży kominek, umieszczony w murze wschodnim. Również on został osadzony niesymetrycznie, bliżej części północnej, co mogłoby wskazywać na funkcjonowanie kolejnego kominka w południowej części komnaty. Tuż pod parapetami dużych okien zachodnich, przez salę biegł rząd dębowych belek, rozmieszczonych w odstępach około 1,2 – 1,5 metra, prawdopodobnie pełniących funkcję nośną dla zewnętrznego ganku, poprowadzonego także od północy i zapewne od południa. Ganek ten musiał być dostępny z dużej sali, gdyż przewyższał chodnik straży w koronie muru obronnego o 2,5 metra.
Skrzydło wschodnie miało podobny trójdzielny układ pomieszczeń, ale było nieco mniejsze. W przyziemiu pośrodku znajdował się podsklepiony korytarz bramny, szeroki na 2,8 metra i długi na co najmniej 14 metrów, wyposażony od południa w sedilia, a od północy chroniony dwoma szczelinowymi otworami przebitymi z sąsiedniego pomieszczenia. Korytarz był tak wąski i wysoki jedynie na 2,5 metra, że nie mógł służyć do przejechania wozu lub konia. Od strony zewnętrznej, przy fasadzie zamku górnego, poprzedzony był krótkim przedbramiem. Korytarz bramny obustronnie flankowały pojedyncze pomieszczenia, z których północne posadowiono na litej skale, podobnie jak północne pomieszczenie przyziemia skrzydła zachodniego. W jego wnętrzu być może znajdował się piec ogrzewający piętro budynku. Pomieszczenie południowe mogło być skrócone po wschodniej stronie, poprzez wydzielenie osobnej przestrzeni dla strażnika lub odźwiernego. Oba pomieszczenia miały wejścia od strony dziedzińca. Druga kondygnacja dostępna była również przez zachodnie portale w bocznych pomieszczeniach, podczas gdy wąską środkową sień osiągało się wyłącznie od północy i południa. Boczne komnaty wyposażone były od strony dziedzińca w okna z sediliami. Podobny układ miała kondygnacja trzecia wschodniego pałacu, natomiast najwyższe piętro, podobnie jak w budynku zachodnim, stanowiła jedna duża sala. Różniła się ona tym, że została wzniesiona wraz z pozostałą częścią budynku, a nie jako efekt rozbudowy.
Zamek górny otoczony został zewnętrznym murem obronnym, wydzielającym na północy i zachodzie wąskie międzymurze, a na południu rozciągającym się na większym obszarze. Parcham nietypowo połączony był bezpośrednio z dziedzińcem zamku górnego, furtą umieszczoną w ścianie północnej, blisko skrzydła wschodniego. Przedzielony też był co najmniej dwoma ścianami poprzecznymi, ułatwiającymi obronę w przypadku przedarcia się przeciwnika w międzymurze. Furta wiodąca na parcham była bardzo duża, szerokości 3,1 metra, a więc szersza nawet niż główna brama wjazdowa. Nie wyposażono jej w żadne elementy zamykające (np. otwory na rygiel), dlatego mało prawdopodobne, by była to pierwotna główna brama, przepruta jeszcze przed utworzeniem bramy we wschodnim skrzydle (ta najstarsza droga wjazdowa wiodłaby szerokim na około 5 metrów międzymurzem północnym, tuż przy krawędzi stromych skarp). Północna furta raczej powstała wtórnie, gdy względy obronności odeszły na dalszy plan. Mogła być związana z gospodarczym budynkiem, którego relikty odkryto przy murze parchamu po stronie północnej.
W północnej części podzamcza mur parchamu został w XV wieku przedłużony na zamek średni, w kierunku cylindrycznej wieży, gdzie został wzmocniony dwoma czworobocznymi basztami. W kurtynie głównego muru podzamcza na północy przepruto aż trzy furty na międzymurze, przy czym wschodnia znajdowała się ponad poziomem gruntu, była więc dostępna po drabinie lub drewnianych schodach, a środkowa znajdowała się na wysokości piętra budynku identyfikowanego ze wspomnianym powyżej przedbramiem, połączonym mostem z zamkiem górnym. Co więcej furtę wschodnią chronił drewniany ganek, czy też rodzaj bartyzany lub wykusza, podwieszonego na koronie muru za pomocą belek osadzanych w otworach w ścianie.
Przypuszczalnie w późnych latach XV wieku, w południowo – zachodniej części parchamu zamku górnego wzniesiono piętrowy, czworoboczny budynek mieszkalny, identyfikowany z siedzibą burgrabiego. Uzyskał on dłuższą oś na linii północ – południe, tak że zajął prawie całą szerokość parchamu i wystawał jeszcze trochę przed zewnętrzny mur ku stronie południowej. Od zachodu budynek opierał się na murze parchamu, natomiast na wschodzie otwierał się na jego południową część. Jedynie przy narożniku północno – wschodnim znajdował się wąski na 1,5 metra korytarz, wciśnięty między budynek a mur zamku górnego, który łączył zachodnią i południową część międzymurza. Ze względu na znaczne nachylenie terenu, południowa część budynku była podpiwniczona, przy czym z piwnicy zejść można było na zbocze nad bramą zamku dolnego. Parter budynku nietypowo zajmowany był przez dwa dobrze oświetlone pomieszczenia, oba ocieplane drewnianą okładziną. Funkcję mieszkalną zapewne pełniło także piętro.
Stan obecny
Zamek zachował się w postaci trwałej ruiny z czytelnym układem na trzy części: zamek górny, średni i dolny (czy też zamek górny i jego dwa podzamcza). Ze względu na swoje położenie należy do jednej z najbardziej malowniczych warowni na terenie Czech, ale niestety z powodu wieloletniego brak prac stabilizująco – remontowych, narażony jest na postępującą degradację. Udostępniony jest do zwiedzania, pomimo że wiele z jego fragmentów, zwłaszcza na terenie zamku górnego, sprawia wrażenie potrzeby pilnych prac remontowo – ratunkowych.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Praha 2009.
Hrady, zámky a tvrze v Čechách, na Moravě a ve Slezsku. Jižní Čechy, t. V, red. Z.Fiala, Praha 1986.
Kypta J., Veselý J., Obytná stavba v parkánu hradu Dívčího Kamene, „Průzkumy památek XIX”, 1/2012.
Menclová D., České hrady, Praha 1972.
Razím V., Rožmberské paláce hradů Dívčího Kamene (Menštejna) a Helfenburku u Bavorova. Příspěvek k výzkumu kultury bydlení ve středověku, „Průzkumy památek XXXI”, 2/2024.
Varhaník J., K podobě hradu Dívčího Kamene, „Dějiny staveb 2018”, Plzeň 2019.