Historia
Zamek Chřenovice, pierwotnie zwany Křenowice, został wzniesiony przed 1289 rokiem, kiedy to jego nazwa po raz pierwszy pojawiła się w rycerskim predykacie. Inicjatorem budowy mógł być Lev, czy też Léva z Janovic, wspominany w Chřenovicach w latach 1289-1318. Zamek był więc prywatną siedzibą rodową i centrum zarządzania miejscowego majątku ziemskiego. W drugiej połowie XIV wieku należał do braci Milota i Bernarta z Chřenovic, a na początku XV wieku właścicielem zamku był praski mieszczanin Hanuš Otlinger, który jednak już w 1414 roku odsprzedał Chřenovice mieszczaninowi z Kutnej Hory, Kunrátowi Názowi. Ostatnim przedstawicielem tej rodziny był Jan Náz z Chřenovic, wspominany w źródłach pisanych z lat 70-tych XV wieku. Ostatnimi właścicielami zamku byli panowie z Říčan, w czasach których został on opuszczony. W 1545 roku opisywany był już jako niezamieszkany.
Architektura
Zamek został wzniesiony na cyplu o z grubsza trójkątnym w planie kształcie, z ostrym narożnikiem zwróconym ku wschodowi. Znajdował się u zbiegu rzeki Jestřebnicy i Sázavy. Do Sázavy opadały wysokie i strome zbocza południowe, natomiast do doliny Jestřebnicy stoki po stronie wschodniej i częściowo północnej. Droga dojazdowa do zamku musiała prowadzić od północnego – zachodu, gdzie w odległości aż 1,5 km znajdowała się wieś Chřenovice z romańskim kościołem. Zamek skomunikowany mógł być też z traktem prowadzącym po wschodnim zboczu z doliny, gdzie prawdopodobnie znajdował się bród i zabudowa małej osady.
Plan zamku był w przybliżeniu pięcioboczny i nawiązywał do naturalnego kształtu wzniesienia. Najbardziej zagrożoną północną stronę ufortyfikowano najsilniej. Oprócz obwodowego muru obronnego z cylindryczną wieżą – bergfriedem, stronę północną wzmocniono dodatkowo dwoma szerokimi i głębokimi rowami oraz zewnętrznym murem biegnącym od zachodniego odcinka, pomiędzy dwoma rowami, aż do wschodniego narożnika obwodu. Część południowa poza głównym murem obronnym chroniona była stromym zboczem. Bramę usytuowano po stronie północno – zachodniej, tak by była flankowana przez cylindryczną wieżę, lecz na późniejszym etapie przesunięto ją na stronę północno – wschodnią. Pierwotna droga była stosunkowo stroma, natomiast nowa prowadziła przez łagodniejszy teren i łączyła się z drogą dojazdową z doliny.
Wieża o grubości ścian 2,5 metra i wysokości co najmniej 19-20 metrów, nie uzyskała idealnie kolistego planu, lecz lekko spłaszczony. U podstawy ujęta została cokołem z prostym gzymsem. Wewnątrz na samym dole mieściła przyziemie zwieńczone drewnianym stropem. Wyżej ulokowano sklepioną kondygnację piętra do której wiódł portal, zwrócony w stronę dziedzińca, skąd zapewne dostępny był po drabinie, gdyż znajdował się sporo powyżej chodnika straży w koronie muru obronnego, na wysokości około 12 metrów (dla drewnianego podestu przed portalem utworzono otwory mocujące belki). Z pierwszego piętra do przyziemia wieży dostać się można było tylko po drabinie (lub linie jeśli służyło jako cela), natomiast na drugie prowadziły schody ukryte w grubości muru, zlokalizowane w części północnej i oświetlone wąskim oknem szczelinowym.
Mur obronny wokół rdzenia zamku zwieńczony był krenelażem z pochyłymi daszkami merlonów. Podłużny i wąski budynek mieszkalny umieszczono w przeciwległej w stosunku do wieży i bramy części dziedzińca, we wschodnim krańcu zamku, nad skalistymi nadrzecznymi skarpami. Wysunięto go przed linię murów obwodowych i połączonego z obwarowaniami parchamu. Być może kolejne zabudowania o lżejszej drewnianej lub szachulcowej konstrukcji i gospodarczym przeznaczeniu przystawione były do muru obronnego w południowej części dziedzińca. Dodatkowo w drugiej połowie XV wieku na skale pod zamkiem wzniesiono wysuniętą w przedpole późnogotycką, czworoboczną wieżę.
Stan obecny
Obecnie oprócz niewielkich reliktów murów obronnych i fundamentów zabudowy mieszkalnej, najlepiej zachowanym elementem zamku jest cylindryczna wieża. Wejście do niej jest dostępne przez wtórnie przebity otwór w przyziemiu. Widoczny jest także pierwotny portal wejściowy na wysokości pierwszej kondygnacji. Wstęp na teren gęsto zalesionych ruin jest wolny. We wsi Chřenovice na północnym – zachodzie zobaczyć można częściowo przebudowany romański kościół św. Wacława.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Praha 2009.
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Dodatky, Praha 2002.
Hrady, zámky a tvrze v Čechách, na Moravě a ve Slezsku. Východní Čechy, t. VI, red. Z.Fiala, Praha 1989.
Menclová D., České hrady, Praha 1972.
Záruba F., Počátky šlechtických hradů v Čechách, Plzeň 2025.