Historia
Zamek prawdopodobnie został wzniesiony przez niejakiego Beneša z Choustníka po 1262 roku. Wówczas to król Przemysł II Ottokar podarował okoliczne ziemie Benešowi w zamian za Poděbrady, a ten jako pierwszy użył predykatu „z Choustníka”, co zostało odnotowane w 1282 roku. Miejsce pod budowę zamku zostało starannie wybrane. W pobliżu przepływał potok oraz wiódł szlak z Vitorazska, wokół zamku Landštejn przez Stráž i Dírna do Chýnova, a stamtąd przez Tabor do Pragi. Dawało to więc szanse na pobieranie opłat za utrzymanie mostu i drogi. Ponadto zamek stanowić musiał siedzibę mieszkalną i miejsce zarządzania podległym majątkiem ziemskim.
W 1322 roku synowie Beneša z Choustníka: Beneš i Jan, którzy wspólnie dzierżyli zamek, odsprzedali go Petrowi z Rožmberka w zamian za inne majątki. Co prawda nowy właściciel nie mieszkał w Choustníku osobiście, a jedynie wyznaczył do zarządzania burgrabiego, lecz jednak inwestował w budowlę. Szczególnie powiększył zamek po 1420 roku Oldřich z Rožmberka, kiedy to znaczenie Choustníka wzrosło po zniszczeniu zamku Příběnice. Podczas wojen husyckich Choustník stał się więzieniem dla husyckich księży. Dokonano wówczas wzmocnienia obwarowań, powiększając zamek w zewnętrzny mur obronny i dodatkową wieżę na zewnątrz obwodu. Podwyższono także starsze mury, zaopatrując je w otwory strzeleckie.
W drugiej połowie XV wieku Jan II Rožmberk stał się stronnikiem króla Jerzego z Podiebradów i uczestniczył w toczonych przez niego walkach. Po pewnym czasie zawarł jednak porozumienie z przedstawicielami Zielonogórskiej Jednoty, czyli związku katolickiej szlachty czeskiej, mającym na celu obalenie husyckiego króla Jerzego z Podiebradów. Nie odnotowano, by zamek odgrywał w tych zmaganiach jakąś znaczniejszą rolę. W 1596 roku Petr Vok z Rožmberka sprzedał go wraz browarem, ogrodami, młynem, tartakiem i ośmioma osadami Jiříkowi Homutowi z Harasova. Niedługo później, na początku XVII wieku, Choustník był już uważany za opuszczony.
Architektura
Choustník zbudowany został w południowo-zachodniej części rozległego i wysokiego wzgórza, usytuowanego samotnie pośród dużo niższych pagórków Wyżyny Czesko-Morawskiej. Jego najwyższa część miała formę podłużnego i skalistego grzbietu, rozciągniętego z północnego-wschodu na południowy-zachód, co znacząco wpłynęło na układ zamku. Co prawda nie został on zbudowany w najwyższym punkcie wzgórza, który znajdował się na północno-wschodnim krańcu grzbietu, lecz przeciwległa część również była chroniona wysokimi i stromymi zboczami prawie z każdej strony. Zapewne pozwalała też na wzniesienie nieco większego założenia, niż gdyby wybrano pod budowę postrzępiony północno-wschodni kraniec wzgórza.
Zamek miał formę dwudzielną, składającą się z górnego, zabezpieczonego z trzech stron stokami rdzenia i leżącego niżej podzamcza po stronie wschodniej. Zamek górny wzniesiono na skalnej podstawie, na nieregularnym planie dostosowanym do kształtu terenu, wydłużonym na osi wschód-zachód. Podzamcze znajdowało się niżej na zboczu, utworzonym przez skalne wywyższenie zamku górnego na zachodzie i stopniowo rosnący teren na wschodzie, zakończony kulminacją w narożniku południowo-wschodnim podzamcza, gdzie w późnym okresie średniowiecza wybudowano wolnostojącą wieżę. W planie kształt podzamcza był wieloboczny, z dość prostymi i długimi krawędziami od północy i wschodu. Z powodu ukształtowania terenu obwarowania ziemne były silniejsze od północy i południa, gdzie znajdował się ziemny wał oraz rów suchej fosy.
Pierwotny główny budynek mieszkalny zamku tradycyjnie zajmował najbezpieczniejsze, najlepiej osłonięte miejsce na zachodnim krańcu grzbietu. Trapezowaty w planie, podzielony był w przyziemiu na mniejsze pomieszczenie w części północnej i większe, wydłużone pomieszczenie w części środkowej i południowej. Taki sam podział zastosowany był na piętrze, oddzielonym od przyziemia drewnianym stropem. Głównym pomieszczeniem była zapewne duża sala południowa na pierwszym piętrze, zaopatrzona od południa i zachodu w duże okna. Mniejsze pomieszczenie na pierwszym piętrze skomunikowane było z wąskim korytarzem w grubości muru północnego. Tradycyjnie po przeciwnej stronie budynku, na wschodzie, znajdowała się brama wjazdowa na zamek górny. Dostępna była po długim drewnianym moście, wspartym na trzech murowanych filarach. Początkowo nie miała rozbudowanej formy, ale flankowana była od południa długim odcinkiem muru obronnego.
W północnej części dziedzińca, po wschodniej stronie budynku mieszkalnego, przy murze obronnym zbudowano czworoboczną wieżę o funkcji bergfriedu, w całości usytuowaną wewnątrz obwodu obronnego, w najwyższym punkcie rdzenia zamku. Z miejsca tego nie mogła co prawda chronić umieszczonej na wschodzie głównej bramy, ale górowała nad wjazdem na podzamcze, znajdującym się pod skalistym grzbietem po stronie północnej. Wieża uzyskała rzut kwadratu o bokach długości 7,8 metra, formę niezbyt popularną w bergfriedach czeskich, ale często spotykaną w regionie naddunajskim, przypuszczalnym źródle wpływów architektonicznych. Pierwotnie wieża była nakryta płaskimi stropami na wszystkich kondygnacjach. Wejście do niej znajdowało się, jak zwykle w bergfriedach, na pierwszym piętrze. Pozostałe trzy kondygnacje, oświetlane jedynie wąskimi otworami szczelinowymi, dostępne były wyłącznie dzięki drabinom, przez otwory w belkowanych stropach. Na drugim piętrze wieży utworzono pomieszczenia oszalowane drewnem, które jednak wypełniało tylko część powierzchni użytkowej.
Pierwotna przestrzeń mieszkalna zamku szybko okazała się niewystarczająca, dlatego jeszcze przed końcem XIII wieku, w południowej części dziedzińca zamku górnego, wzniesiono nowy, duży budynek o mocno wydłużonym, trapezowatym planie. Jego najniższa kondygnacja, z powodu spadku terenu, była umieszczona częściowo poniżej poziomu dziedzińca i ze względu na doświetlanie nielicznymi otworami szczelinowymi, musiała mieć przeznaczenie gospodarcze. Układ okien i wejścia wskazywałby, że druga kondygnacja prawdopodobnie mieściła trzy pomieszczenia, podzielone lżejszymi ściankami działowymi. W części wschodniej znajdowała się komnata do której można było wejść przez portal z drewnianego zewnętrznego ganku. Została ona wyposażona od północy w duże ostrołuczne i przeszklone okno z maswerkiem. Kolejne okno oświetlało pomieszczenie od wschodu. Jego parapet znajdował się na tej samej wysokości co w oknie północnym, czyli stosunkowo wysoko nad posadzką. W obu tych oknach nie utworzono bocznych siedzisk, ale okno wschodnie oflankowano dwoma czworobocznymi półkami ściennymi. Wszystkie te cechy wskazywałyby, że we wschodnim pomieszczeniu znajdowała się zamkowa kaplica, z ołtarzem tradycyjnie zorientowanym na stronę wschodnią (po dobudowaniu sąsiedniego pomieszczenia, okno wschodnie przekształcono w płytką ostrołukową wnękę, a nie zamurowano na całej szerokości, ponadto wmurowano w nią pionowy, drewniany element, który mógł służyć do zainstalowania nastawy ołtarza).
Prawdopodobnie w tym samym czasie co budynek południowy, wzniesiona została druga czworoboczna wieża, dostawiona na skalistym grzbiecie po zewnętrznej stronie wschodniego odcinka muru obwodowego zamku górnego. Mimo że uzyskała ona mniejsze rozmiary od starszej wieży, to jej budowa znacznie zwiększyła ochronę drogi dojazdowej z podzamcza, bramy i najbardziej zagrożonej części rdzenia zamku. Podobnie jak w przypadku starszej wieży, jej funkcja była wyłącznie obronna. Świadczył o tym niewielki rozmiar, brak udogodnień mieszkalnych (kominki, latryny) oraz usytuowanie w miejscu newralgicznym dla obronności zamku. Gdy wschodnią część obwodu muru obronnego około XIV wieku wypełniono zabudową (wciśniętą pomiędzy czworoboczną wieżę, podłużny budynek z kaplicą i bramę, pomiędzy którymi wydzielono mały dziedziniec), w efekcie zamek górny podzielony został na dwie niezależne części, z których każda zaopatrzona była w wieżę. Obie części zamku górnego posiadały niejako neutralny teren wspólny, mianowicie dziedzińczyk usytuowany tuż za bramą, z dwoma przejściami do obu części zamku.
Podzamcze otoczone zostało kamiennym murem obronnym w pierwszej połowie XIV wieku. Jego obwód na zachodzie łączył się ze starszą czworoboczną wieżą, a na południu z narożnikiem młodszej wieży. Przypuszczalnie początkowo była to jedynie bierna bariera, bez krenelażu i chodnika dla obrońców. Ewentualnie ślady po nim usunięto w XV wieku, gdy mur obronny na większości obwodu podwyższono i zaopatrzono w drewniany ganek straży, montowany do czworobocznych gniazd w wewnętrznych elewacjach. Jednak nawet wtedy bez pomostu bojowego pozostać mógł odcinek muru w północno-wschodnim narożniku podzamcza, być może ze względu na występujące tam zbyt duże różnice wysokości. Zabudowa gospodarcza podzamcza umieszczona była przy wewnętrznej ścianie północnego odcinka muru, na wschód od bramy. Znajdowała się tam stajnia i kuźnia, a od XV stulecia także browar i młyn, wszystkie ułożone w jednym trakcie.
W XV wieku po południowej stronie zamku górnego wzniesiono niższy zewnętrzny mur obronny, zaopatrzony w dwie czworoboczne, otwarte od strony parchamu baszty wykuszowe, które umożliwiały prowadzenie ostrzału flankowego przedmurza i przedpola na wprost. Podobne zadanie miało zapewne pełnić południowo-wschodnie poszerzenie parchamu, utworzone już na wysokości podzamcza, oddzielone od części zachodniej poprzeczną ścianą i skomunikowane dwoma furtami z dziedzińcem podzamcza. Po stronie zachodniej, ze względu na brak miejsca na skalistym grzbiecie, parcham utworzono bardzo wąski, bez ani jednej baszty. Również w XV wieku zbudowano wspomnianą powyżej wolnostojącą czworoboczną wieżę, usytuowaną poza obwodem murów obronnych po stronie południowo-wschodniej, na skalistym wzniesieniu górującym nad podzamczem. Stała ona na przedłużeniu ziemnego wału, który flankowała. Zabezpieczała ponadto miejsce stanowiące największe zagrożenie dla obrońców, najbardziej wysunięte w stosunku do niezabudowanej części skalistego grzbietu wzgórza.
Stan obecny
Dzisiejszy zamek to dobrze zachowana, częściowo odrestaurowana trwała ruina, charakteryzująca się ciekawym, zróżnicowanym układem przestrzennym i dwoma dominantami wysokościowymi w postaci czworobocznych wież – bergfriedów. W gorszym stanie zachowała się zabudowa mieszkalna, która pozbawiona jest dachów i podziałów na kondygnacje, posiada jednak częściowo wewnętrzne poprzeczne ściany. W dość dobrym stanie przetrwały także mury obronne. Większość detali architektonicznych została na przestrzeni wieków zniszczona lub rozgrabiona. Wyróżnia się północne ostrołuczne okno kaplicy z zachowanym maswerkiem oraz zamurowane okno wschodnie, flankowane dwoma prostymi półkami ściennymi. W murze i basztach parchamu z XV wieku przetrwały liczne otwory strzeleckie. Zamek udostępniony jest odpłatnie do zwiedzania.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Praha 2009.
Hrady, zámky a tvrze v Čechách, na Moravě a ve Slezsku. Jižní Čechy, t. V, red. Z.Fiala, Praha 1986.
Menclová D., České hrady, Praha 1972.
Záruba F., Počátky šlechtických hradů v Čechách, Plzeň 2025.