Chomutov – kościół św Katarzyny i komandoria krzyżacka

Historia

   Chomutov stał się własnością zakonu krzyżackiego w 1252 roku, kiedy to donacji na jego rzecz dokonał Bedřich z Chomutova. Dziewięć lat później umowę tą potwierdził król Przemysł Ottokar II, a w 1264 roku zakon wzniósł w mieście swą komandorię i rozpoczął rozbudowę przylegającego do niej, istniejącego już wcześniej kościoła pod wezwaniem św. Katarzyny. Stopniowy rozwój Chomutova sprawił, iż miejscowa komandoria stała się jedną z najbogatszych na terenie Czech. W okresie największego rozkwitu posiadała dwa zamki i 29 wiosek.
  
W 1410 roku jej komtur Oldřich z Ústí walczył pod Grunwaldem, który okazał się początkiem końca dla zakonu i wpędził go w ogromne kłopoty finansowe. Już rok później Krzyżacy zostali zmuszeni do oddania Chomutovskiego majątku królowi czeskiemu Wacławowi IV. Dodatkowo w 1421 roku, jako iż większość niemieckich mieszkańców miasta należała do przeciwników ruchu husyckiego, Chomutov został zdobyty i zniszczony przez wojska Jana Žižki. Rok później upuszczone i spustoszone miasto otrzymali Anarg i Jindřich z Valdenbergu. Od 1488 roku właścicielem był Beneš z Vietmile, który rozpoczął późnogotycką przebudowę komandorii w rezydencję mieszkalną. Prace te, już w duchu renesansu, kontynuował jego syn Šebestián. Kościół św. Katarzyny został wówczas przekształcony w kaplicę zamkową.
   W 1598 roku, podczas wielkiego pożaru miasta dawna komandoria została prawie całkowicie zniszczona. Na początku XVII wieku ruinę przejęło miasto, które dokonało napraw i znaczących przekształceń, w celu umieszczenia w odnowionych budynkach ratusza. Kościół natomiast zaczął być używany jako kaplica miejska pod zarządem jezuitów. Kasacja zakonu jezuitów w 1773 roku doprowadziło również do zamknięcia kościoła. Obiekt został sprzedany i po modyfikacjach zaczął służyć za spichlerz i magazyn. Funkcję tą pełnił aż do 1990 roku.

Architektura

   Kościół św. Katarzyny został wzniesiony jako orientowana, jednonawowa budowla z czworoboczną wieżą po stronie zachodniej i dwoma ramionami transeptu. W latach 80-tych XIII wieku dobudowane zostało gotyckie, trójbocznie zamknięte od wschodu prezbiterium, wzniesione częściowo z masywnych, obrobionych kwadr. Późnogotycka przebudowa doprowadziła do zredukowania przestrzeni kościoła, którego nawę podzielono na dwa mniejsze pomieszczenia.
   Budynek komandorii został przystawiony do zachodniej elewacji wieży kościoła. Wzniesiono go na planie prostokąta o wymiarach 43 x 13 metrów z trzema pomieszczeniami w przyziemiu. Część północno – wschodnią i południowo – wschodnią domu połączono murem z kościołem, wydzielając dwa niewielkie dziedzińce. Dodatkowo w południowej części na przełomie XIV i XV wieku wzniesiono czworoboczną wieżę. Całość założenia najprawdopodobniej otaczał zewnętrzny obwód murów obronnych, ochraniający zamek także od strony miasta. W trakcie rozbudowy późnogotyckiej sklepiono pomieszczenia budynku komandorii. Dodatkowo na północnym dziedzińcu dobudowano budynek przy północnej części nawy kościoła. W jego wschodniej ścianie umieszczone były dwa kluczowe otwory strzelcze, a po północno – wschodniej stronie znajdowała się czworoboczna wieża.

Stan obecny

   Do czasów współczesnych z zewnątrz swój pierwotny wygląd zachowało praktycznie tylko gotyckie prezbiterium kościoła św. Katarzyny. W 2000 roku zakończono jego gruntowny remont po którym został otwarty dla publiczności. Odbywają się w nim wystawy i koncerty, można zobaczyć ekspozycje muzealne. Wielokrotnie niszczona i odbudowywana komandoria utraciła pierwotne cechy stylistyczne, choć wewnątrz jej mury kryją część oryginalnego założenia. Przetrwało także kilka pierwotnych, niewielkich prostokątnych okienek w przyziemiu i jedno duże ostrołukowe okno na piętrze.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Praha 2009.

Hrady zamky a tvrze v Cechach na Morave a ve Slezsku, red. Fiala Z., Severni Cechy t.III, Praha 1989.
Strona internetowa wikipedia.org, Chomutov (zámek).