Chomutov – kościół św Katarzyny i komandoria krzyżacka

Historia

   Chomutov stał się własnością zakonu krzyżackiego w 1252 roku, kiedy to donacji na jego rzecz dokonał Bedřich z Chomutova. Dziewięć lat później umowę tą potwierdził król Przemysł Ottokar II, a w 1264 roku zakon wzniósł w mieście swą komandorię i rozpoczął rozbudowę przylegającego do niej, istniejącego już wcześniej kościoła pod wezwaniem św. Katarzyny. Stopniowy rozwój Chomutova sprawił, iż miejscowa komandoria stała się jedną z najbogatszych na terenie Czech. W okresie największego rozkwitu posiadała dwa zamki i 29 wiosek.
  
W 1410 roku komtur chomutovski Oldřich z Ústí walczył pod Grunwaldem, który okazał się początkiem końca dla zakonu i wpędził go w ogromne kłopoty finansowe. Już rok później Krzyżacy zostali zmuszeni do oddania Chomutovskiego majątku królowi czeskiemu Wacławowi IV. Dodatkowo w 1421 roku, jako iż większość niemieckich mieszkańców miasta należała do przeciwników ruchu husyckiego, Chomutov został zdobyty i zniszczony przez wojska Jana Žižki. Rok później upuszczone i spustoszone miasto otrzymali Anarg i Jindřich z Valdenbergu. Od 1488 roku właścicielem był Beneš z Vietmile, który rozpoczął późnogotycką przebudowę komandorii w rezydencję mieszkalną. Prace te, już w duchu renesansu, kontynuował jego syn Šebestián. Kościół św. Katarzyny został wówczas przekształcony w kaplicę zamkową.
   W 1598 roku, podczas wielkiego pożaru miasta dawna komandoria została prawie całkowicie zniszczona. Na początku XVII wieku ruinę przejęło miasto, które dokonało napraw i znaczących przekształceń, w celu umieszczenia w odnowionych budynkach ratusza. Kościół natomiast zaczął być używany jako kaplica miejska pod zarządem jezuitów. Kasacja zakonu jezuitów w 1773 roku doprowadziło również do zamknięcia kościoła. Obiekt został sprzedany i po modyfikacjach zaczął służyć za spichlerz i magazyn. Funkcję tą pełnił aż do 1990 roku.

Architektura

   Kościół św. Katarzyny został wzniesiony jako orientowana, jednonawowa budowla z czworoboczną wieżą po stronie zachodniej i dwoma ramionami transeptu. W latach 80-tych XIII wieku dobudowane zostało gotyckie, trójbocznie zamknięte od wschodu prezbiterium, wzniesione częściowo z masywnych, obrobionych kwadr. Późnogotycka przebudowa doprowadziła do zredukowania przestrzeni kościoła, którego nawę podzielono na dwa mniejsze pomieszczenia.
   Budynek komandorii został przystawiony do zachodniej elewacji wieży kościoła. Wzniesiono go na planie prostokąta o wymiarach 43 x 16 metrów z trzema pomieszczeniami w przyziemiu. Piętro zapewne stanowiło jedną dużą salę oświetlaną dużymi ostrołukowymi oknami. Część północno – wschodnią i południowo – wschodnią domu połączono murem z kościołem, wydzielając dwa niewielkie dziedzińce. Dodatkowo w południowej części na przełomie XIV i XV wieku wzniesiono czworoboczną wieżę o długości boku wynoszącej 8 metrów. Wiąże się ją ze wspominanym w źródłach pisanych tzw. małym domem komturów.
   Całość założenia najprawdopodobniej otaczał obwód murów obronnych, ochraniający zamek także od strony miasta oraz fosa (poświadczoną źródłowo w pobliżu dużego domu w 1403 roku). Być może już od początku funkcjonowania była ona nawodniona. Obwód murów od przełomu XIV i XV wieku połączony był z obwarowaniami miejskimi, przy czym rejon komandorii na południu i zachodzie został wzmocniony drugim, zewnętrznym murem parchamu. Szerokość międzymurza była niezwykle mała i wynosiła około 3 metrów. Z pozostałych zabudowań jakie wymienione zostały w dokumentach pisanych wymienić można łaźnię, kuchnię, browar, słodownię, kuźnię, spiżarnię, stajnie, chlewy, spichrze i stodoły, które w większości zapewne ulokowane były na północno – zachodnim podzamczu. zachodni narożnik podzamcza wzmacniała czworoboczna baszta.
   Na przełomie XV i XVI wieku dawną komandorię otoczono nowym obwodem grubych na 2 metry murów obronnych w który po stronie południowo – zachodniej włączono czworoboczny masywny budynek o wymiarach 17 x 18 metrów. Pełnił on funkcje mieszkalne oraz obronne, posiadając w przyziemiu otwory strzelcze skierowane w każdą stronę. Te skierowane na zewnątrz posiadały otwory z poziomymi nadprożami, rozdzielone przez solidne, trójkątne w przekroju kamienie,  zapewniające dwie szczeliny strzeleckie. Prawie wszystkie nisze (poza południową) zawierały poprzeczne belki do mocowania broni palnej. Dolna kondygnacja obronna dostępna była jedynie z poziomu górnego piętra. Do narożnika budynku przylegała cylindryczna wieżyczka, zapewne mieszcząca klatkę schodową prowadzącą na chodnik obronny w koronie muru i  do wnętrza budynku. W trakcie rozbudowy późnogotyckiej również sklepiono pomieszczenia głównego budynku komandorii. Piwnice otrzymały sklepienia krzyżowe bez żeber, a pomieszczenia w przyziemiu późnogotyckie sklepienie kryształowe. Sklepienia dwóch bocznych pomieszczeń oparto na centralnych filarach, natomiast środkową sień przedzielono ścianką działową na dwie małe izby. Dodatkowo na północnym dziedzińcu dobudowano budynek przy północnej części nawy kościoła. W jego wschodniej ścianie umieszczone były dwa kluczowe otwory strzelcze, a po północno – wschodniej stronie znajdowała się czworoboczna wieża.

Stan obecny

   Do czasów współczesnych z zewnątrz swój pierwotny wygląd zachowało praktycznie tylko gotyckie prezbiterium kościoła św. Katarzyny. W 2000 roku zakończono jego gruntowny remont po którym został otwarty dla publiczności. Odbywają się w nim wystawy i koncerty, można zobaczyć ekspozycje muzealne. Wielokrotnie niszczona i odbudowywana komandoria utraciła pierwotne cechy stylistyczne, choć wewnątrz jej mury kryją część oryginalnego założenia. Przetrwało także kilka pierwotnych, niewielkich prostokątnych okienek w przyziemiu i jedno duże ostrołukowe okno na piętrze.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Praha 2009.

Hrady zamky a tvrze v Cechach na Morave a ve Slezsku, red. Fiala Z., Severni Cechy t.III, Praha 1989.
Sýkora M., The transformation of the town Chomutov, its command post, fortifications and castle in the Middle Ages and the early modern period, “Analecta Archaeologica Ressoviensia”, nr 7, Rzeszów 2012.

Strona internetowa wikipedia.org, Chomutov (zámek).