Historia
Pierwsza informacja o Šternberku pojawiła się już w 1242 roku, kiedy to pisał się z niego Zdeslav, syn Diviša z Divišova, pracheński kasztelan i od 1224 roku królewski marszałek. W połowie XIII wieku pełnił on służbę jako stolnik u margrabiego morawskiego i księcia Austrii, późniejszego króla czeskiego Przemysła II. Prawdopodobnie brał udział u jego boku w krwawej bitwie pod Ołomuńcem w 1253 roku z koczowniczymi kumanami. W nagrodę za zasługi otrzymał ziemie i zaszczyty, co pozwoliło mu wybudować zamek Šternberk położony na Morawach i tak samo nazwany zamek w Czechach (obie nazwy pochodziły od rodowego herbu, ośmioramiennej złotej gwiazdy na niebieskim polu). Budowę Czeskiego Šternberku kontynuował syn Zdeslava, Jaroslav.
W drugiej połowie XV wieku właściciele Šternberka przyłączyli się do Unii Zielonogórskiej, czyli związku katolickiej szlachty czeskiej, która postawiła sobie za cel obalenie husyckiego króla Jerzego z Podiebradów. Z tego powodu w 1467 roku zamek został oblężony przez wojska królewskie, a następnie zdobyty i zniszczony. Skonfiskowany majątek został odebrany Zdeňkowi Konopišťskému ze Šternberka, jednemu z przywódców rebelii. Jeszcze w 1471 roku zamek opisywany był jako zburzony. Po śmierci Zdeňka w 1476 roku, jego prawowity dziedzic, Petr Holický ze Šternberka, starał się odzyskać spadek siłą, ale w posiadanie zamku i dóbr ziemskich wszedł dopiero w 1479 roku, kiedy członkowie Unii Zielonogórskiej wyprosili u władcy przebaczenie. Wkrótce potem rozpoczęto odbudowę i jednocześnie wzmacnianie obwarowań Šternberka. Prace te ciągnęły się dość długo, gdyż ze względu na dużą skalę, trwały jeszcze w początkach XVI wieku.
W kolejnych stuleciach zamek szczęśliwie omijały większe niebezpieczeństwa i zniszczenia. Ród Holickich wymarł po mieczu dopiero na początku XVIII wieku, wraz ze śmiercią Jana Václava. Zamek przechodził następnie przez ręce innych właścicieli, którzy dokonywali znacznych przekształceń pierwotnej budowli, ujednolicając jej formę i częściowo pozbawiając gotyckich cech stylistycznych. W pierwszej połowie XIX wieku jednym z ważniejszych właścicieli był Kašpar, hrabia Šternberk. W 1820 roku założył on Muzeum Królestwa Czeskiego, a następnie uzyskał finansowanie i pozwolenie na magazyn muzealny. W 1841 roku zamek kupił Zdeněk ze Šternberka, którego rodzina posiadała go do 1949 roku. Wówczas po wywłaszczeniu zamek został przejęty przez państwo.
Architektura
Zamek został zbudowany na długim, skalistym grzbiecie, po zachodniej stronie płynącej wąską doliną rzeki Sazavy, na południe od funkcjonującego na niej brodu. Stok wznosił się stromo po stronie południowej na szczyt zwany Vražda, a po stronie wschodniej opadał gwałtownie ku brzegowi Sazavy. Nieco łagodniejsze było zwężające się zbocze północnej, a także zachodnie, opadające do wąskiej doliny strumienia, który pod zamkiem łączył się z rzeką. Z tamtej też strony grzbiet był najbardziej przystępny, co umożliwiło poprowadzenie dojazdu do zamku od zachodu, drogą wzdłuż długiego zbocza, która u podnóża wzniesienia musiała się rozdzielać na trakt wiodący doliną na południe i w stronę północną, do osady przy rzecznej przeprawie.
Zamek z XIII wieku miał wydłużony w planie kształt o długości około 67 metrów i szerokości jedynie 20 metrów, dostosowany do naturalnych warunków terenu, a przez to częściowo nieregularny i z zabudową rozmieszczoną dość nietypowo dla założeń bergfriedowych. Czołową, północną partię zamku zajmowała połączona z murem obronnym cylindryczna wieża – bergfried, natomiast wschodnią część, a więc przeciwległą do drogi dojazdowej, przystawiona do muru zabudowa mieszkalna. Południowa strona zamku, zagrożona podwyższającym się terenem grzbietu, została zabezpieczona masywnym murem tarczowym o szerokości około 3 metrów. Dodatkowo do muru w południowo – zachodnim narożniku przylegała jeszcze mniejsza wieża czworoboczna. Zamek był też niewątpliwie oddzielony od grzbietu na południu poprzecznym przekopem. Pozostałe boki były zabezpieczone murem obwodowym o grubości 2 metrów, za wyjątkiem najlepiej chronionej naturalnym ukształtowaniem terenu strony wschodniej, gdzie mur miał 1,6 metra szerokości.
Zewnętrzna, wiodąca na podzamcze brama znajdowała się po stronie północno – zachodniej, gdzie otwierała się na dziedziniec o kształcie zbliżonym do trapezu. Górowała nad nią i nad całym podzamczem, usytuowana na krańcu skalistego skarpy wspomniana cylindryczna wieża, wbrew starszej literaturze nie wyposażona w ostrogę (pomyłkę spowodował poprowadzony pod skosem odcinek muru, dostawiony do wieży pod koniec XVI wieku). Różnica wysokości pomiędzy poziomem północnego przedzamcza a poziomem terenu na którym wzniesiono wieżę wynosiła aż 6 metrów. Tak więc wejście na zamek górny, poprowadzone przez północną i wschodnią część obwodu, było dość strome, prawdopodobnie chronione dodatkowo przez most zwodzony.
Zamek górny podzielony był na mały dziedzińczyk po stronie północnej i większy dziedziniec południowy, przy którym zgrupowana była zabudowa mieszkalna. Wschodni pałac ciągnął się od ściany poprzecznej, być może aż do południowego muru tarczowego, co dawałoby mu bardzo dużą długość około 40 metrów. Mógł też kończyć się paręnaście metrów wcześniej. Jego szerokość wahała się między 8 a 7 metrami, ze względu na nierówno poprowadzony mur, zwłaszcza w części południowej. W przyziemiu budynek podzielony był na kilka pomieszczeń w układzie jednotraktowym, zapewne o przeznaczeniu gospodarczym i pomocniczym. Na piętrze pośrodku od końca XIII wieku znajdowała się kaplica, wyposażona w wieloboczne zakończenie wschodniego prezbiterium. Wchodziło się do niej przez ostrołukowy portal, prawdopodobnie z tympanonem zdobionym Maryją z Dzieciątkiem na tle liści winorośli. Zachodnia część zamku górnego pozostawała niezabudowana aż do XV wieku. Tak ukształtowane założenie wytworzyło nietypową sytuację w której bergfried był niżej usytuowany niż zabudowa mieszkalna.
Przebudowa zamku z drugiej połowy XV wieku starała się wyeliminować słabości obwarowań starszego założenia. Być może już w XIV stuleciu poza obwodem murów zamku górnego, po stronie południowej wzniesiono drugą cylindryczną wieżę o średnicy 10 metrów i grubości ścian wynoszącej 3 metry. Oddzielono ją głębokim i szerokim przekopem, ciągnącym się na południe, aż do pierwszej bramy zamkowej, umieszczonej jeszcze przed przedzamczem. Z czasem wieżę otoczono niewielkim obwodem muru, połączonym z wieżą drewnianym pomostem, a dalej z zamkiem górnym. Wieża nie posiadała otworów dla dział, liczono jedynie na obronę wertykalną z nadwieszanej drewnianej lub szachulcowej galerii na szczycie. Późnogotycka przebudowa doprowadziła również do wzmocnienia podzamcza jedną lub dwoma niewielkimi, cylindrycznymi basztami narożnymi oraz zabezpieczenia rdzenia zamku górnego, otoczonego wówczas dodatkowo wąskim parchamem.
Kolejną wieżę, tym razem o czworobocznym rzucie, wzniesiono po północnej stronie rdzenia zamku i podzamcza, być może już w XIV wieku. Usytuowano ją na dole stoku, skąd została połączona z przedzamczem pojedynczą linią muru (na dwa równoległe odcinki muru zamykające dziedziniec mogła nie pozwalać zbyt mała szerokość zwężającej się części grzbietu wniesienia, zapewne nie było też zapotrzebowania na tak wąski dziedziniec, a jedna linia muru była o wiele tańszą i szybszą inwestycją budowlaną niż dwie). Wychodzący z wieży drewniany mostek zwodzony zapewniał komunikację z koroną owego muru, gdzie zapewne istniał kryty ganek zapewniający komunikację z główną częścią zamku. Wieża czworoboczna kontrolowała przeprawę na rzece i północny odcinek drogi dojazdowej do zamku. Mieściła co najmniej cztery kondygnacje, rozdzielone płaskimi stropami belkowymi i wyposażone w szczelinowe otwory strzeleckie.
O wiele bardziej rozbudowane fortyfikacje wzniesiono po stronie południowej, na szczycie wzgórza Vražda, którego stoki były szczególnie strome od wschodu i zachodu, natomiast nieco łagodniej opadały ku Šternberkowi. W odległości około 200 metrów od zamku usytuowano tam dużą wielokątną wieżę, która w planie otrzymała kształt zbliżony do trójkąta równoramiennego o długości przyprostokątnej około 11 metrów, z załamaniem czy też uskokiem muru od strony północnej, gdzie mieściła się spiralna klatka schodowa. Wieżę otoczono ciasno murem obronnym z otworami strzeleckimi i drewnianym gankiem dla obrońców, z którego wiodło wejście bezpośrednio na pierwsze piętro wieży. Na początku XVI wieku obwód muru został nieznacznie powiększony po stronie południowej.
Wewnątrz wysokie przyziemie wieży na wzgórzu Vražda dostępne było jedynie przez górny otwór osadzony w sklepieniu kopułowym i zapewne służyło wyłącznie za magazyn. Piętro zaopatrzono w pięć komór ze strzelnicami (choć tylko dwie z nich skierowane zostały w kierunku możliwego ataku z południa), umieszczonymi w ścianach o grubości 2 do 5,5 metrów, dostępnymi z centralnego, okrągłego pomieszczenia, przykrytego podobnie jak parter sklepieniem kopułowym. Teoretycznie pierwsze piętro przeznaczone mogło być dla cięższych dział, natomiast drugie piętro, wzniesione w konstrukcji drewnianej lub szachulcowej, dla ręcznej broni palnej. Jednak praktyczne znaczenie strzelnic na pierwszym piętrze było dla obrony niewielkie, ponieważ komory strzeleckie były bardzo ciasne, sektory ostrzału nie tylko nie obejmowały takich części przedpola, które mogłyby potencjalnie być wykorzystane przez oblegających, ale także ich główną wadą było to, że nie zostały przystosowane do strzelania ukośnie w dół. W rezultacie wizualny kontakt strzelców z otoczeniem był całkowicie niewystarczający. Strzelcy pierwszego piętra zazwyczaj mogli obserwować miejsca, do których nie można było dotrzeć, takie jak przeciwległe zbocza lub prawy brzeg Sázavy, natomiast w bliższe miejsca, kluczowe z punktu obronności zamku, nie byli w stanie oddać strzału. Rozwiązaniem tak niekorzystnej sytuacji byłoby przyjęcie założenia, iż jednak szachulcowe drugie piętro przystosowane było do użycia cięższych taraśnic i hakownic, a obrys ganku miał formę symetryczną a nie dostosowaną do załamań murowanej części wieży. Dzięki temu z wystającego chodnika można by też lepiej bronić wejścia wiodącego z dziedzińca do klatki schodowej.
Późnogotycka przebudowa znacząco zmniejszyła niezabudowany obszar zarówno zamku górnego, jak i przedzamcza. W strefie wejściowej przy wieży bergfriedowej, po zachodniej stronie powstał nowy dwupiętrowy budynek. Zabudowania pojawiły się także po stronie północno – wschodniej, gdzie ze względu na niechęć do zajęcia całej przestrzeni niewielkiego dziedzińca północnego, przerwały linię pierwotnego muru obwodowego zamku i zostały mocno wysunięte w stronę wschodniego zbocza. Również dziedziniec południowy został w większości zabudowany, jako iż dwie trzecie zachodniej strony zajął nowy pałac. Był to dwupiętrowy budynek mieszkalny z szeregiem mniejszych pomieszczeń w przyziemiu i na pierwszym piętrze, pogrupowanych tak, aby umożliwić dostęp do starszej wieży po stronie południowej, do której bezpośrednie dojście z dziedzińca stało się wówczas niemożliwe. Na drugim piętrze nowego skrzydła umieszczono pojedynczą, dużą salę.
Stan obecny
Ceský Šternberk jest obecnie jednym z najlepiej zachowanych średniowiecznych zabytków na terenie Czech, choć jego zamek górny w wyniku nowożytnych przekształceń uległ niestety dość dużemu ujednoliceniu. Wieża bergfried została częściowo wchłonięta przez późniejsze mury, podobnie jak cylindryczna wieża południowa, zabudowana do wysokości piętra przez tarasy bastionów. Ponadto zewnętrzne elewacje wiele utraciły z powodu poprzebijania w nich dużych, prostokątnych, nowożytnych okien. Swój pierwotny wygląd zachowała natomiast czworoboczna wieża północna oraz wieża z ostrogą na wzgórzu Vražda. Ta ostatnia, pomimo zbyt daleko idących ingerencji z czasów XX-wiecznej renowacji, jest dziś jednym z najlepszych i najbardziej niezwykłych przykładów późnogotyckich fortyfikacji w Czechach. Wczesnogotycka kaplica została w czasach nowożytnych usunięta ze skrzydła wschodniego, jednak tympanon jej portalu został umieszczony w południowej wieży cylindrycznej, a od strony zewnętrznej nadal widoczne jest trójboczne zamknięcie prezbiterium.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Praha 2009.
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Dodatky 2, Praha 2005.
Hrady, zámky a tvrze v Čechách, na Moravě a ve Slezsku. Východní Čechy, t. VI, red. Z.Fiala, Praha 1989.
Menclová D., České hrady, Praha 1972.
Varhaník J., K podobě věže jižní předsunuté bašty hradu Českého Šternberka, „Dějiny staveb 2019”, Plzeň 2020.
Záruba F., Počátky šlechtických hradů v Čechách, Plzeň 2025.