Ceský Šternberk – zamek

Historia

   Pierwsza informacja o Šternberku pojawiła się już w 1241 roku, kiedy to pisał się z niego Zdeslav, syn Diviša z Divišova, pracheński kasztelan i od 1224 roku królewski marszałek. W połowie XIII wieku pełnił on służbę jako stolnik u margrabiego i księcia Austrii, a późniejszego króla czeskiego Przemysła II. Prawdopodobnie brał udział u jego boku w krwawej bitwie pod Ołomuńcem w 1253  roku  z koczowniczymi kumanami. W nagrodę za zasługi otrzymał ziemie i zaszczyty, co pozwoliło mu wybudować zamek Šternberk położony na Morawach. Budowę Czeskiego Šternberku kontynuował lub rozpoczął syn Zdeslava, Jaroslav.
   W drugiej połowie XV wieku właściciele Czeskiego Šternberka przyłączyli się do Unii Zielonogórskiej, związku katolickiej szlachty czeskiej, mającym na celu obalenie husyckiego króla Jerzego z Podiebradów. Z tego powodu w 1467 roku zamek został oblężony przez wojska królewskie, a następnie zdobyty i zniszczony. Skonfiskowany majątek został odebrany Zdeňkowi Konopišťskému ze Šternberka, jednemu z przywódców rebelii. Jeszcze w 1471 roku zamek opisywany był jako zburzony. Po śmierci Zdeňka w 1476 roku, jego prawowity dziedzic, Petr Holický ze Šternberka starał się odzyskać spadek siłą, ale w posiadanie zamku i dóbr wszedł dopiero w 1479 roku, kiedy członkowie Unii Zielonogórskiej wyprosili u władcy przebaczenie. Wkrótce potem rozpoczęto odbudowę i jednocześnie wzmacnianie obwarowań. Prace te ciągnęły się dość długo, gdyż trwały jeszcze w XVI wieku.
   W kolejnych stuleciach zamek szczęśliwie omijały większe niebezpieczeństwa i zniszczenia. Ród Holickich wymarł po mieczu dopiero na początku XVIII wieku, wraz ze śmiercią Jana Václava. Zamek przechodził następnie przez ręce innych właścicieli z których najważniejszym był Kašpar, hrabia Šternberk. W 1820 roku założył on Muzeum Królestwa Czeskiego, a następnie uzyskał finansowanie i pozwolenie na magazyn muzealny. W 1841 roku zamek kupił Zdeněk ze Šternberka, którego rodzina posiadała go do 1949 roku. Wówczas po wywłaszczeniu zamek został przejęty przez państwo.

Architektura

   Zamek został wzniesiony na długim, skalistym grzbiecie górskim, na północ od brodu na rzece. Stok wznosił się stromo po stronie południowej na szczyt zwany Vražda (Morderstwo), a po stronie wschodniej opadał gwałtownie w dolinę rzeki Sazavy. Nieco łagodniejsze było zbocze zachodnie opadające do doliny potoku, który wpadał pod zamkiem do rzeki i po którego stronie wiodła droga do zamku.
   Zewnętrzna brama zamkowa znajdowała się po stronie północno – zachodniej i wiodła na przedzamcze o kształcie zbliżonym do trapezu. Górowała nad nim, usytuowana na wzniesieniu, cylindryczna wieża – stołp, zwrócona ostrogą (ostrzem) na zachód w kierunku drogi wjazdowej. Różnica wysokości pomiędzy poziomem przedzamcza a poziomem terenu na którym wzniesiono wieżę wynosiła aż 6 metrów. Tak więc wejście na zamek górny poprowadzone po stronie wschodniej, było dość strome, prawdopodobnie umieszczono tam jeszcze most zwodzony. Zamek górny podzielony był na mały dziedzińczyk po stronie północnej i większy dziedziniec południowy, przy którym zgrupowana była zabudowa mieszkalna: dom wschodni i południowy. Południowy miał formę czworobocznej wieży mieszkalnej, zajmującej całą szerokość zamku. Wschodnia część obok wspomnianego czworobocznego domu posiadała kaplicę zamkową i dwa mniejsze pomieszczenia, wypełniające przestrzeń pomiędzy wieżą mieszkalną a kaplicą. Zachodnia część zamku górnego pozostawała niezabudowana aż do XV wieku. Tak ukształtowane założenie wytworzyło nietypową sytuację w której stołp był niżej usytuowany niż zabudowa mieszkalna, po stronie południowej. Zapewne z tego powodu wieża mieszkalna posiadała potężne mury, dochodzące aż do 5 metrów grubości.

   Przebudowa z drugiej połowy XV wieku starała się wyeliminować słabości obwarowań starszego założenia. Poza obwodem murów zamku górnego, po stronie południowej wzniesiono drugą cylindryczną wieżę o średnicy 10 metrów i grubość ścian wynoszącej 3 metry (czasem jej początki datowane są na XIV wiek). Oddzielono ją głębokim i szerokim przekopem, ciągnącym się na południe, aż do pierwszej bramy zamkowej, umieszczonej jeszcze przed przedzamczem. Z czasem wieżę otoczono niewielkim obwodem murów, połączonym z wieżą drewnianym pomostem, a dalej z zamkiem górnym. Wieża nie posiadała otworów dla dział, liczono jedynie na obronę wertykalną z nadwieszanej drewnianej lub szachulcowej galerii na szczycie.
   Kolejną wieżę, tym razem czworoboczną, wzniesiono po stronie północnej, na dole stoku. Została ona połączona z przedzamczem pojedynczą linią muru. Wychodzący z wieży mostek zwodzony zapewniał komunikację z koroną owego muru, gdzie zapewne istniał kryty ganek. O wiele bardziej rozbudowane fortyfikacje wzniesiono po stronie południowej, na szczycie wzgórza
Vražda. Usytuowano tam dużą wielokątną wieżę, która w planie otrzymała kształt zbliżony do trójkąta równoramiennego o długości przyprostokątnej około 11 metrów i załamaniu od strony północnej w którym mieściła się spiralna klatka schodowa. Wieżę otoczono ciasno murem obronnym z otworami strzelczymi i drewnianym gankiem dla obrońców, z którego wiodło wejście bezpośrednio na pierwsze piętro wieży. Przyziemie wieży dostępne było jedynie przez górny otwór i zapewne służyło wyłącznie za magazyn. Piętro zaopatrzono w pięć komór ze strzelnicami, umieszczonymi w ścianach o grubości 2 do 5,5 metrów. Na początku XVI wieku obwód murów został nieznacznie powiększony po stronie południowej.
   Późnogotycka przebudowa znacząco zmniejszyła niezabudowany obszar zarówno zamku górnego, jak i przedzamcza. W strefie wejściowej przy wieży z ostrogą, po zachodniej stronie powstał nowy dwupiętrowy budynek. Nowe skrzydło pojawiło się także po stronie wschodniej, praktycznie zajmując całą przestrzeń niewielkiego dziedzińca północnego. Również dziedziniec południowy został w wiekszości zabudowany, jako iż dwie trzecie zachodniej strony zajął nowy pałac. Był to dwupiętrowy budynek mieszkalny z szeregiem mniejszych pomieszczeń w przyziemiu i na pierwszym piętrze, pogrupowanych tak, aby umożliwić dostęp do starszej wieży mieszkalnej po stronie południowej, do której bezpośrednie dojście z dziedzińca stało się wówczas niemożliwe. Na drugim piętrze nowego skrzydła umieszczono pojedynczą, dużą salę.

Stan obecny

   Ceský Šternberk jest obecnie jednym z najlepiej zachowanych średniowiecznych zabytków na terenie Czech, choć jego zamek górny w wyniku nowożytnych przekształceń uległ niestety dość dużemu ujednoliceniu. Wieża z ostrogą została częściowo wchłonięta przez późniejsze mury, podobnie jak cylindryczna wieża południowa, zabudowana do wysokości piętra przez tarasy bastionów, a zewnętrzne elewacje wiele utraciły z powodu poprzebijania w nich dużych, prostokątnych, nowożytnych okien. Swój pierwotny wygląd zachowała natomiast czworoboczna wieża północna oraz wieża z ostrogą na wzgórzu Vražda.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Hrady zamky a tvrze v Cechach na Morave a ve Slezsku, red. Fiala Z., Vychodni Cechy t.VI, Praha 1989.
Menclová D., České hrady, Praha 1972.