Český Krumlov – zamek

Historia

   Wysokie skalne klify ponad brodem na rzece Wełtawa były atrakcyjnym miejscem do osiedlania już od czasów prehistorycznych. Był to ważny strategicznie punkt obronny na szlaku łączącym region alpejski i Podunaj z jądrem późniejszych ziem czeskich. Najstarszym artefaktem znalezionym na wzgórzu zamkowym jest neolityczna siekierka z polerowanego kamienia pochodząca z około 4000 p.n.e. Nie licząc tego pojedynczego znaleziska, najwcześniejsze odkrycia archeologiczne datują pierwsze siedziby w Krumlovie na wczesną epokę brązu około 1500 roku p.n.e. Poświadczono także osadnictwo w okresie halsztackim około 500 roku p.n.e i lateńskim z około  150 roku p.n.e.
   Średniowieczny zamek w Czeskim Krumlovie zbudowany został prawdopodobnie w połowie XIII wieku przez możny ród Vítkovców. Jego nazwa pochodzi z niemieckiego słowa Crumbenowe, które oznaczało nierówny, poszarpany, podmokły teren. Po raz pierwszy Krumlov wspomniany został w poemacie “Der Frauendienst” styryjskiego rycerza Ulricha Lichtenstein z około 1240 roku. Sam zamek nie został w nim jednak wymieniony, a opisano jedynie turniej, odbywający się zapewne na niżej położonym, płaskim terenie. W 1253 roku Krumlov wspomniany został w przydomku Witigo (Vítkov) “de Crumbenove”.
   W 1302 roku ród Vítkovców wymarł, a zamek przejęli Rožmberkowie. W pierwszej połowie XIV wieku pod rządami Jindřicha von Rosenberg i Petra I von Rosenberg, początkowo niewielki zamek został rozbudowany i umocniony, między innymi wzniesiono wówczas Zamek Górny oraz w 1334 roku kaplicę zamkową św. Jerzego i św. Katarzyny. Rosenbergowie przenieśli się do Zamku Górnego, a Zamek Mały (Hrádek) oddali w użytkowanie burgrabiom. Warownia pełniła wówczas ważną rolę administracyjno – gospodarczą jako centrum dominium rodowego i punkt poboru opłat celnych oraz spełniała oczywiście funkcję obronną. Z tego powodu była stale rozbudowywana, zwłaszcza w połowie XV wieku przez Oldřicha II von Rosenberg. Za jego czasów powstał tzw. drugi dziedziniec, otoczony trójskrzydłowym założeniem dostawionym do wcześniejszej zabudowy. Wcześniej, w 1396 roku na zamku, w trakcie rewolty szlachty, uwięziony został król Wacław IV Luksemburski.
   W okresie wojen husyckich Oldřich z Rožmberka początkowo odrzucił króla Zygmunta, wkrótce jednak zmienił stronę i stał się głównym wrogiem husyckich Taborytów. Walczył z nimi ze zmiennym szczęściem. W 1422 roku Jan Žižka próbował zdobyć zamek w Krumlovie, jednak bezskutecznie. Po śmierci Zygmunta w 1437 roku Oldřich sprzyjał austriackiemu Albrechtowi, a następnie jego synowi Władysławowi Pogrobowcowi. Pragnąc zdobyć jeszcze większy majątek i znaczenie Oldřich sfałszował dokumenty o rzekomych darowiznach i przywilejach nadanych przez czeskich królów jego przodkom. O jego bezwzględności świadczy podstępne zwabienie do Krumlova, uwięzienie i ostatecznie uśmiercenie, swojego przeciwnika Smila z Křemže. Oldrich zmarł w 1462 roku.
   W XVI stuleciu przeprowadzono radykalną przebudowę zamku w bardziej luksusową, renesansową rezydencję. Główne prace przeprowadzono pomiędzy 1557 a 1588 rokiem w czasach Wilhelma von Rosenberg. W okresie tym powstała nowa kuchnia i browar, przekształcono kaplicę oraz wzniesiono korytarz łączący drugi i trzeci dziedziniec. W 1588 roku podpisano umowę z Baldassare Maggi d’ Arogno na kolejne prace budowlane, w tym na malowidła ścienne na trzecim i czwartym dziedzińcu.
   Ostatni właściciel Krumlova z rodu Rosenbergów, Peter Wok von Rosenberg, sprzedał w 1601 roku zamek cesarzowi Rudolfowi II Habsburgowi, a ten już w 1622 przekazał go swemu zaufanemu dworzaninowi Johannowi Ulrichowi von Eggenberg. W trakcie panowania Eggenbergów prace nad zamkiem wznowiono, wprowadzając kolejne, tym razem barokowe elementy, zacierające coraz bardziej pierwotny wygląd warowni. Na początku XVIII wieku Maria Ernestyna von Eggenberg nie posiadała dzieci i po jej śmierci w 1716 roku majątek przypadł bratankowi Adamowi Franz zu Schwarzenberg. W jego czasach zamek zajęły wojska francuskie, co spowodowało rozległe zniszczenia i spustoszenie rezydencji. Kolejny właściciel książę Josef Adam zu Schwarzenberg rozpoczął naprawy, lecz od 1782 roku Krumlov przestał być jego stałą siedzibą. Od tamtego momentu na zamku przeprowadzano jedynie najpilniejsze prace remontowe. W 1947 roku zabytek został znacjonalizowany i przeszedł na własność skarbu państwa.

Architektura

   Zamek został wzniesiony na wysokim wzgórzu o stromych skarpach, górującym ponad zakolem rzeki. Jego najstarszym elementem była cylindryczna wieża o średnicy 11,2 metrów. Pierwotne wejście do niej znajdowało się na wysokości pierwszego piętra, skąd schody w grubości muru prowadziły na wyższe kondygnacje. Prawdopodobnie pierwsze piętro wieży było połączone drewnianym pomostem z budynkiem mieszkalnym. Stał on w niewielkiej odległości od wieży i wraz z murem obronnym wydzielał mały i ciasny dziedziniec o nieregularnym kształcie. Całe to założenie nazywane zostało z czasem Małym Zamkiem (Hrádek).
   Z powodu ograniczonych możliwości terenowych rozbudowy pierwotnego zamku, na sąsiednim wzniesieniu po stronie północno – zachodniej, usytuowano odrębne założenie zwane Zamkiem Górnym, umieszczone na skalnej grani pomiędzy dwoma odnogami rzeki. Skarpa południowa była prawie pionowa, północna posiadała tylko trochę łagodniejsze zbocza, a część zachodnia została oddzielona od sąsiedniego wzgórza głębokim przekopem. Drogę dojazdową, flankowaną przez Hrádek umieszczono po stronie wschodniej. Zamek Górny posiadał kształt zbliżony do wydłużonego prostokąta z dwoma czworobocznymi wieżami o bokach długości 8-10 metrów, jedną po stronie zachodniej i jedną od wschodu. Ich rozmieszczenie było oczywiste, broniły jedynych dwóch stron z których mogło nadciągnąć niebezpieczeństwo. Zabudowa mieszkalna także została rozdzielona pomiędzy część wschodnią i zachodnią. Z zamku Małego do Górnego dostać się można było przez most przerzucony ponad suchą fosą, a następnie przez czworoboczną wieżę bramną, zabudowaną później skrzydłem renesansowym. Pomiędzy obiema częściami rozwinęło się gospodarcze podzamcze, pierwotnie drewniane, z czasem otrzymało obwarowania murowane. Około połowy XV wieku do Zamku Górnego dobudowane zostały trzy skrzydła po stronie zachodniej, które ze starszą zabudową utworzyły trapezowaty tzw. drugi dziedziniec. Po stronie zachodniej zaczął funkcjonować drugi drewniany most, zapewniający alternatywną drogę wjazdową na Zamek Górny.

Stan obecny

   Zamek zachował się do czasów współczesnych w formie która w niewielkim stopniu przypomina pierwotne założenie. Z zewnątrz wyróżniającym elementem jest cylindryczna wieża Zamku Małego, której oryginalny gotycki wygląd przykryły malowidła, renesansowa galeria i nowożytny hełm. Znacznie rozbudowany w okresie renesansu i baroku Zamek Górny to obecnie ujednolicona bryła, pozbawiona średniowiecznych dominant w postaci dwóch wież czworobocznych. Od strony południowej wyróżniają się jeszcze ostrołukowe okna gotyckiej kaplicy, wtopionej w ściany późniejszych budowli.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Hrady zamky a tvrze v Cechach na Morave a ve Slezsku, red. Fiala Z., Jizni Cechy t.V, Praha 1989.
Menclová D., České hrady, Praha 1972.
Strona internetowa castle.ckrumlov.cz, Český Krumlov Castle in the Gothic Period.
Strona internetowa castle.ckrumlov.cz, Český Krumlov Castle – Prehistory.