Historia
Początki komandorii związane były z Havlem z Lemberka, przedstawicielem możnego rodu Markvarticów, który w 1237 roku nabył od klasztoru benedyktynów w Kladrubach majątek ziemski na obszarze (czes. újezd) XII-wiecznego grodu Vladislavice. Na nim to wkrótce potem założona została siedziba rycerskiego zakonu joannitów pod wezwaniem Ducha Świętego, mająca kontrolować tzw. Szlak Pojizerski, wraz z siedzibami zakonu w Mladá Boleslav i Žitavie, usytuowanymi w regularnych odstępach jednego dnia drogi. Transakcja handlowa która umożliwiła pozyskanie ziemi vladislavickiej i założenie komandorii, prowadzona była pod patronatem króla Wacława I, najwidoczniej pełniącego rolę mediatora w negocjacjach. Uczestniczyli w niej jako świadkowie czołowi dostojnicy kościelni i świeccy kraju, tacy jak były biskup praski Pelhřim, prepozyt vyšehradski Arnold, prepozyt litoměřicki Heřman, królewski komorzy Bohuslav, podkomorzy Voko, sędzia królewski Vojtěch, burgrabia praski Mstidruh, czy marszałek Beneš.
Komandoria w Dubie po raz pierwszy odnotowana została wraz z funkcjonującym kościołem w 1291 roku. Był to burzliwy okres walk o władzę po śmierci króla Przemysła Ottokara II. Komandoria w Českim Dubie została wówczas strawiona przez pożar. Zniszczenia musiały dotknąć zwłaszcza tymczasowy kościół klasztorny z okresu grodowego, dlatego nie został on wymieniony w dokumencie odpustowym biskupa krakowskiego Pawła z Przemankowa z 1291 roku, kiedy to jego funkcje pełnił kościół parafialny i szpitalny Ducha Świętego „in loco konventuali”. Przypuszczalnie spaleniu uległy wtedy także drewniane skrzydła południowe i zachodnie komandorii.
Na przełomie XIII i XIV wieku w Dubie miały miejsce intensywne prace budowlane w stylu gotyckim. W początkowej fazie remontu romański kościół emporowy został rozebrany, a na jego miejscu wzniesiono niewielki kamienny budynek. Rozpoczęto też budowę nowego, okazalszego kościoła gotyckiego, ale prace nad nim przerwano, gdy na krótko przed 1371 rokiem cały obszar komandorii został dotknięty kolejnym katastrofalnym pożarem. Choć zabudowania wkrótce potem odnowiono, to brak bardziej wyrafinowanych elementów kamieniarki gotyckiej wskazywałby na utylitarny charakter przekształceń, odzwierciedlający złożoną sytuację ekonomiczną czeskich klasztorów tego okresu. Joannici z Duby mieli wówczas tak duże problemy finansowe, że odbudowę spalonego szpitala sfinansował w 1371 roku przeor prowincji, Ješek ze Zvířetic.
Rozwój komandorii w Českim Dubie ostatecznie zakończył się w 1429 roku, kiedy to została ona zajęta przez praskie wojska husyckie pod dowództwem hejtmanów Jana Smiřickiego i Čečka z Pakoměřic. Zniszczeniu uległo wówczas archiwum klasztorne i biblioteka, pomieszczenia komandorii włącznie z grobowcami zostały rozgrabione, a wszelkie prace budowlane nad nieukończonym kościołem klasztornym ostatecznie wstrzymane. Zakonnikom joannickim najwyraźniej zezwolono na odejście, między innymi do Kłodzka, gdzie zamieszkał dubski przeor Mikuláš.
Majątek ziemski i zabudowania joannitów do końca XV wieku znajdowały się w rękach rodu Vartemberków. Przebudowali oni komandorię w późnogotycki zamek, prawdopodobnie skupiając się na zewnętrznych obwarowaniach, a pozostawiając bez większych zmian stare pomieszczenia mieszkalne o wysokiej jakości kamieniarki. W połowie XVI wieku Český Dub nabył Jan z Opperstorfu, który sfinansował przebudowę dawnej komandorii na renesansową rezydencję. W XVII i XVIII wieku była ona poddawana kolejnym przekształceniom architektonicznym, aż w 1858 roku spłonęła i w większości została wyburzona. Pozostawione skrzydło wschodnie poddawane było później kolejnym przebudowom, przy czym aż do 1991 roku błędnie zakładano, że w jego obrębie nie pozostały żadne średniowieczne elementy.
Architektura
Komandoria zbudowana została na krawędzi niskiego cypla, otoczonego potokami Ještědka od południa i zachodu oraz Rašovka od wschodu. Po założeniu osady Nová Světlá, czyli późniejszego Českiego Dubu, komandoria zajmowała jego południowo-zachodnią część. Najstarszym budynkiem komandorii był romański kościół grodowy z początku XII wieku, który przejął funkcję tymczasowej świątyni klasztornej, od zachodu sąsiadującej z cmentarzem. Do jego południowej elewacji dobudowano pierwsze, murowane skrzydło klasztoru, mieszczące najważniejsze pomieszczenia mieszkalne komtura i służące funkcjonowaniu konwentu. Do skrzydła wschodniego przylegał podsklepiony krużganek, zapewne otaczający wirydarz. Skrzydła południowe i zachodnie w połowie XIII wieku zapewne były jeszcze konstrukcji drewnianej. Cały teren już od chwili założenia komandorii musiał być ufortyfikowany. Wjazd znajdował się po stronie północnej, gdzie rycerze zakonni założyli przy osadzie późnoromański kościół św. Ducha i drewniany budynek szpitala. Kolejna brama, skierowana na trakt do Mladá Boleslav, znajdowała się po stronie południowej.
Kościół grodowy był małą budowlą sakralną, składającą się z pojedynczej nawy na planie lekko nieregularnego prostokąta. Od wschodu nawę zamykała węższa apsyda, wzniesiona na planie półkola. Oświetlenie kościoła zapewne było skąpe, prawdopodobnie zapewnione szczelinowymi oknami o półkolistych zamknięciach. Jedno takie okno znajdować się mogło na osi apsydy, a kolejne w ścianie południowej nawy, choć okna południowe po dobudowaniu skrzydła wschodniego komandorii musiały zostać zablokowane. Północne ściany w romańskich kościołach przeważnie były pełne, bez otworów, ale niewykluczone, że w trakcie budowy komandorii przepruto w niej nowe okna. Wejście do kościoła znajdować się mogło od zachodu, albo od strony południowej. W tym drugim przypadku połączyłoby ono świątynię ze skrzydłem komandorii. We wnętrzu w zachodniej części kościoła znajdować się mogła podsklepiona empora.
Skrzydło wschodnie było podłużnym budynkiem wykonanym z ciosanego piaskowca. Z kościołem emporowym sąsiadowały w przyziemiu dwa czworoboczne pomieszczenia na rzutach zbliżonych do kwadratu, lekko wysunięte przed wschodnią apsydę świątyni. Powyżej nich znajdował się dach lub druga kondygnacja, zapewne zrównana wysokością z kościołem. Dalej na południu mieściła się wieżowa część budynku o przynajmniej dwóch, a najpewniej trzech kondygnacjach. W jej przyziemiu utworzono późnoromańską kaplicę św. Jana Chrzciciela, z wielobocznym prezbiterium wysuniętym z elewacji wschodniej. Podłoga kaplicy pokryta była terakotowymi płytkami, natomiast sufit nawy przykryty bezżebrowym sklepieniem krzyżowym. Na prezbiterium nawa otwierała się nieprofilowaną arkadą tęczy o półkolistym zamknięciu. Przypuszczalnie sklepione było także prezbiterium.
Środkowa i południowa część skrzydła wschodniego wzniesiona została w stylistyce łączącej cechy romańskie i wczesnogotyckie. Ze względu na spadek terenu ku południowi i wschodowi była podpiwniczona. Piwnica zapewne pełniła funkcje gospodarcze. Dzieliła się na małe kwadratowe pomieszczenie jednoprzęsłowe i podłużną komorę trójprzęsłową. Ta druga oświetlana była od wschodu dwoma obustronnie rozglifionymi wąskimi oknami i wyposażona w wejście. Mniejsze pomieszczenie północne mogło mieć jedno okno w ścianie wschodniej. Obie części przykryte zostały sklepieniem krzyżowym, w pomieszczeniu trójprzęsłowym rozdzielonym masywnymi, nieprofilowanymi gurtami o ostrołucznym przekroju. Ten sam układ powtórzono na parterze, gdzie mniejsza sklepiona przestrzeń prawdopodobnie reprezentowała salę kapitulną, a duże, niesklepione pomieszczenie z kominkiem prawdopodobnie pełniło funkcję refektarza. Ten drugi najpewniej był otwarty na więźbę dachową. W stronę wschodnią przed skrzydło wysunięty był niewielki czworoboczny ryzalit, zapewne pełniący rolę przedsionka z portalem wejściowym.
Na przełomie XIII i XIV wieku rozebrano romański kościół emporowy w północnej części skrzydła wschodniego. Na jego miejscu utworzono niewielkie murowane pomieszczenie z podłogą z kwadratowych płytek terakotowych, prawdopodobnie przykryte płaskim stropem. Materiał budowlany z romańskiego kościoła wykorzystano do budowy części południowego skrzydła komandorii (między innymi romański kapitel kolumny posłużył jako okładzina nowo przebitego wejścia z pierwszego piętra skrzydła wschodniego do nowego skrzydła południowego). Układ wnętrz skrzydła południowego był prosty i użytkowy, zapewne przeznaczony na kuchnię i pomieszczenia gospodarcze. Jedynie narożnik na styku ze skrzydłem wschodnim charakteryzował się masywnymi murami, co mogłoby wskazywać na budowę tam wieży mieszkalnej. Oprócz dwukondygnacyjnego skrzydła południowego, wzniesiono wówczas także gotyckie skrzydło zachodnie, wraz z przyległymi trzema ramionami krużganka (na wschodzie pozostawiono starszy korytarz krużganka późnoromańskiego). Niewielka grubość ścian gotyckiego krużganka wskazywałaby, że najprawdopodobniej przykryty był on płaskim, drewnianym stropem. Po stronie północnej rozpoczęto przygotowania do budowy nowego kościoła klasztornego, jednak do końca średniowiecza zamierzenia tego nie udało się zrealizować.
Stan obecny
Do czasów współczesnych zachowała się XIII-wieczna piwnica skrzydła wschodniego komandorii, włącznie ze sklepieniem i dwoma późnoromańskimi oknami. Z kondygnacji parteru przetrwała ściana wschodnia i część ściany południowej, a także przyziemie dawnej wieży, czyli kaplica św. Jana Chrzciciela, włącznie z wielobocznym prezbiterium. Późnoromańskie mury stanowią część nowożytnego budynku, powstałego na miejscu skrzydła wschodniego i małego fragmentu skrzydła południowego. Po gotyckich zabudowaniach skrzydła zachodniego i większości południowego nie ma dziś żadnych widocznych gołym okiem śladów, a jedyna wiedza o nich czerpana jest z prac archeologów. W południowej części kompleksu widoczny jest półkolisty i fazowany portal późnogotyckiej bramy.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Praha 2009.
Edel T., K nálezu dochovaných prostor johanitského kláštera v Českém Dubu, „Archæologia historica”, 17/1992.
Edel T., Matiášek J., Žegklitzová J., Stavební vývoj českodubské johanitské komendy sv. Ducha od 40. let 13. století do roku 1429 [w:] Středověká Evropa v pohybu. K poctě Jana Klápště, Praha 2014.
Foltýn D., Sommer P., Vlček P., Encyklopedie českých klášterů, Praha 1998.