Historia
Zamek został wzniesiony w latach sześćdziesiątych lub siedemdziesiątych XIII wieku, z inicjatywy Chvala z rodu Ronovców lub jego syna Čenka, być może na miejscu wcześniejszego gródka plemiennego. Čeněk jako pierwszy pisał się z Lipy w 1277 roku („Chenco de Lipa”). Zginął rok później wraz ze swym królem, Przemysłem Ottokarem II, w trakcie bitwy pod Suchymi Krutami. Następcą został wówczas jego syn Jindřich z Lipy, który prawdopodobnie zainicjował rozbudowę murowanych obwarowań. W 1327 roku zamek został kupiony przez dalszą gałąź rodu Ronovców, panów z Dubé, za których dziesięć lat później podzamkowa osada uzyskała status miasta.
W XV wieku, na początku wojen husyckich, jeden z ówczesnych głównych przedstawicieli rodu, Hynek Hlaváč Berka z Dubé i Lipy, stanął po katolickiej stronie konfliktu. Gdy w 1426 roku ruszyła zbrojna wyprawa husyckich Sierotek pod wodzą Jana Roháča, wojska bożych bojowników zajęły miasto i zamek. Ten ostatni został powierzony Jindřichowi Berce z Dubé, który dla odmiany poparł stronę husycką, lecz już w 1435 roku warownia znalazła się w rękach prawowitego właściciela. Był nim mąż wdowy po Hynku, Zikmund Děčínský z Vartemberka.
W 1433 roku na rynku w Żytawie, z powodu udziału w napaściach i rabunkach, stracono jednego z członków rodu Zikmunda, Jana z Ralska Vartemberka. Pan Lipy przyłączył się wówczas do odwetowych najazdów na Łużyce, co z kolei sprowadziło w 1444 roku najazd Łużyczan ze Związku Sześciu Miast na zamek Zikmunda i w konsekwencji doprowadziło do jego zdobycia. Nowym władcą Českej Lípy został Jindřich Berka, a po jego śmierci czterej synowie: Jaroslav, Jan, Jiří i Petr, którzy posiadali Lipę do końca XV wieku. W ich czasach doszło do odbudowy zamku (w 1502 roku odnotowany został w nim „duom novy”). Kolejne prace budowlane miały miejsce po pożarze z 1515 roku, kiedy to doszło do wczesnorenesansowej przebudowy.
Na początku XVII wieku, po śmierci Adama, ostatniego z rodu Berków, nowym właścicielem Lipy został Jan Abraham z Salhausen, a następnie jego brat Volf, który jednak utracił cały majątek po bitwie pod Białą Górą w 1620 roku. Zamek przejęli cesarscy urzędnicy, co spowodowało utratę znaczenia i pogorszenie stanu budowli. Kolejny cios zadały zamkowi wojska szwedzkie w 1643 roku w trakcie wojny trzydziestoletniej. Choć został on później częściowo naprawiony przez kolejną właścicielkę, Isabelę z Harrachu, to jednak nie miał większego znaczenia i nie wiadomo czy był na stałe zamieszkiwany. W drugiej połowie XIX duże zniszczenia zamku spowodowała budowa cukrowni oraz przeznaczenie go na magazyny i mieszkania dla żydowskich rodzin. W czasie drugiej wojny światowej znajdował się w nim obóz dla żołnierzy i jeńców francuskich oraz deportowanych robotników rosyjskich. Ostatnie wyburzenia na terenie zamku przeprowadzili urzędnicy państwowi w 1957 roku.
Architektura
Zamek wzniesiono na piaskowej łasze, utworzonej pośród błotnistego terenu przez rzekę Ploučnice, która po północnej stronie głównym korytem oddzielała budowlę od wsi i późniejszego miasta, a z pozostałych stron zabezpieczała zamek jedną z odnóg. Miasto założono na wznoszącym się ku północy terenie, z obwarowaniami na planie owalu obejmującego obszar około 9 ha. Pomimo, iż zamek znajdował się na przeciwnym brzegu rzeki, mury obronne jego podzamcza najpewniej łączyły się z obwarowaniami miejskimi, przypuszczalnie za pomocą kurtyn z arkadami przerzuconymi nad korytem. Oprócz bariery wodnej miasto nie miało własnego muru od strony zamku.
Pierwotne obwarowania zamku były drewniano – ziemne, wzniesione na planie owalu. Ściany fosy zagrożone przez wodę były podtrzymywane przez warstwę gliny między trzema rzędami pali. Wał zbudowany był z gliny, również wzmocnionej kilkoma rzędami pali. W jego koronie mogła się znajdować dodatkowa konstrukcja palisadowa. W północnej części założenia zbudowano kamienną wieżę na planie koła o zewnętrznej średnicy 12,6 metrów. Pełniła ona rolę stołpu (bergfriedu), czyli wieży ostatecznej obrony na wypadek oblężenia i zdobycia fortyfikacji drewnianych. W okresie pokoju mogła spełniać rolę magazynu lub więzienia. To ostatnie znajdować się musiało w wyjątkowo małej komorze przyziemia o średnicy zaledwie 1,2 metra.
Na początku XIV wieku drewniano – ziemny obwód fortyfikacji zamku został zastąpiony kamiennym murem obronnym o nieregularnym, wydłużonym rzucie, poprowadzonym na miejscu pierwotnej fosy. W koronie muru znajdował się chodnik straży, chroniony krenelażem z merlonami o szerokości 2-3 metrów, rozstawionymi w odstępach około 1,2 metrowych. Mur nie został połączony z wieżą cylindryczną, która pozostała wolnostojąca, choć blisko niego zlokalizowana. Prostą bramę umieszczono po wschodniej stronie, a przy północno – zachodnim narożniku dziedzińca zbudowano murowany, podpiwniczony dom mieszkalny. Jego dwie ściany były masywne, stanowiły bowiem część obwodu obronnego zamku, natomiast dwie skierowane na dziedziniec były dużo cieńsze. Jako materiał budowlany wykorzystywany był głównie łamany piaskowiec i bazalt, oba dostępne w niewielkiej odległości od Lipy. Część piaskowca opracowywano do formy ciosanych bloków, wzmacniających narożniki i tworzących detal architektoniczny.
Pod koniec XIV wieku wzniesiono wieżyczkę o funkcji latryny, wysuniętą ku północy w kierunku fosy, poza obwód obronny, w sąsiedztwie budynku północno – zachodniego. Przypuszczalnie kondygnacje wieżyczki latrynowej respektowały poziom kondygnacji sąsiedniego budynku, którego mieszkańcom służyły. Dostęp do latryn wymagał przebicia otworów drzwiowych w murze budynku i poprowadzenia drewnianego ganku. Przez parter wieżyczki biegł kanał odpływowy z dziedzińca, służący w deszczowe dni do spłukiwania wody do rzeki. Również pod koniec XIV wieku wniesiony został budynek w południowej części dziedzińca. Dom ten zaopatrzono w dwie sklepione, częściowo zagłębione w ziemi piwnice. Każda z nich miała własną szyję wejściową z podsklepionymi schodami. Otwierały się one na dziedziniec solidnymi fazowanymi portalami.
Po wojnach husyckich, po wschodniej stronie zamku wzniesiono wysunięty przed obwód murów czworoboczny budynek bramny. Ponadto otoczono zamek (co najmniej od strony miasta) zewnętrznym murem parchamu. Pod koniec XV wieku podwyższono mury obronne, a na północy zbudowano nowy podsklepiony budynek, także wysunięty w przedpole przed obwód obronny. Pełnił on rolę nowej bramy, przy czym starszy budynek bramny wciąż zachowywał wówczas pierwotną funkcję (skierowany był na przedpole zamku, podczas gdy nowa brama wiodła wprost do miasta). Budowa nowej bramy doprowadziła do usunięcia wieżyczki latrynowej oraz budynku północno – zachodniego, celem powiększenia wolnej przestrzeni na dziedzińcu.
Miejski mur obronny wzniesiono z obrobionych ciosów piaskowca, nadającym kurtynom 2 metry grubości i więcej niż 7 metrów wysokości. Zwieńczone były one krenelażem, a więc zapewne także i chodnikiem straży. Od XVI wieku był on przykryty gontowym dachem. Obwodu muru nie wzmacniały żadne baszty, w linii ustawiono jedynie cztery czworoboczne wieże bramne: Wiedeńską na zachodzie, Matki Bożej na północy, Świętokrzyską na wschodzie i Długą na południu. Przed nimi i głównym murem przebiegał szeroki na 7-10 metrów parcham, zamknięty od strony przedpola niższym i cieńszym murem oraz fosą. Ta ostatnia była napełniona wodą i szeroka na około 20 metrów.
Stan obecny
Do czasów współczesnych zachowały się fragmenty murów obronnych zamku wraz z bramą, relikty sklepionych pomieszczeń południowego, przebudowanego w okresie renesansu pałacu i sklepiona kolebkowo piwnica. Ruiny są udostępnione odpłatnie dla zwiedzających. Odcinki murów miejskich (zarówno głównego jak i zewnętrznego) widoczne są na dużej części dawnego obwodu, zwłaszcza po stronie zachodniej, północnej i północno – wschodniej, ale nigdzie w pełnej wysokości.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Praha 2009.
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Dodatky, Praha 2002.
Gabriel F., Panáček J., Hrady okresu Česká Lípa, Praha 2000.
Hrady, zámky a tvrze v Čechách, na Moravě a ve Slezsku. Severní Čechy, t. III, red. Z.Fiala, Praha 1984.
Razím V., Středověká opevnění českých měst. Katalog Čechy, Praha 2020.