Historia
Kościół w Čelákovicach, a konkretnie w samodzielnej osadzie pierwotnie zwanej Hrádek lub Hrádek Čelákov, wzniesiono prawdopodobnie na przełomie XII i XIII wieku. Budowę przeprowadzono zapewne od razu w całości, w jednej fazie, za wyjątkiem wieży, której wznoszenie mogło zostać przerwane na kilka lat po utworzeniu tymczasowego zadaszenia. Kościół co najmniej raz został spalony, przypuszczalnie w okresie husyckim. Po odbudowaniu nadal służył funkcjom parafialnym, a w XVI wieku, po przebudowaniu i odnowieniu, przez pewien okres wspólnocie protestanckiej. W pierwszej połowie XVII wieku powrócił w ręce katolików i został przebudowany około 1653 roku. Kolejne, tym razem barokowe przekształcenia miały miejsce w latach 1712-1713 i w drugiej połowie XVIII wieku.
Architektura
Kościół usytuowano w najwyższym miejscu nadrzecznego cypla, na południowym brzegu Łaby, na terenie niewielkiego gródka zlokalizowanego w pobliżu przeprawy rzecznej. Pierwotnie składał się on z prostokątnej w planie nawy o szerokości wewnętrznej 7,3 metra i długości rekonstruowanej na około 10 metrów. Grubość murów nawy wahała się od 1,4 do 1,7 metra, a wysokość przed założeniem sklepienia wynosiła około 9,7 metra. Po jej zachodniej stronie na osi kościoła umieszczono czworoboczną wieżę o bokach długości 5,1 metra. Nie wiadomo jak wyglądała część wschodnia kościoła. Mogła to być półkolista apsyda lub ewentualnie czworoboczne, wąskie prezbiterium.
Wewnątrz najniższa kondygnacja wieży składała się tylko z trzech ścian dostawionych do muru nawy, z wejściem o szerokości 0,9 metra, umieszczonym od wschodu i przesuniętym od osi ku południowi. Ciasna komora w przyziemiu wieży otrzymała 2,1 metra szerokości i 3,7 metra długości. Przykryto ją sklepieniem krzyżowym. Oświetlenie zapewniało jedno okno szczelinowe w ścianie południowej i jedno w północnej. Przestrzeń na pierwszym piętrze wieży była już mniejsza, gdyż wzniesiono ścianę wschodnią, przez co utworzono pomieszczenie o długości boków 2,6 metra. Oryginalnie przykrywał je płaski strop, a oświetlały romańskie okna od zachodu i południa. Pomieszczenie skomunikowane było z emporą w nawie długim na 2,7 metra, zwieńczonym kolebką korytarzem o szerokości 1,1 metra. Wnętrze drugiego piętra wieży podzielono na dwie komory, przy czym mała komora wschodnia o wymiarach 3,4 x 1,7 metra usytuowana została w grubości muru tak, że część znalazła się we wschodniej ścianie wieży, a część w zachodniej ścianie nawy. Funkcja tego sklepionego kolebką pomieszczenia nie jest do końca jasna, ale prawdopodobnie było to schronienie, czy to dla kosztowności, czy dla ludzi. Powyżej w wieży znajdowały się jeszcze dwie kondygnacje, z których najwyższa służyła do zawieszania dzwonów.
Wnętrze nawy oświetlały wysoko przeprute, obustronnie rozglifione, półkoliście zamknięte okna: jedno w ścianie północnej i dwa w ścianie południowej. Dostęp do środka był możliwy dzięki portalowi umieszczonemu w centralnej części południowej ściany nawy. Nietypowym elementem był prostokątny otwór w północnej ścianie nawy. Miał on pełnić funkcję albo pierwotnego portalu wejściowego na poddasze, albo portalu wiodącego na domniemane drugie piętro empory, ale ze względu na wysokie umieszczenie prawdopodobnie była to jednak tylko zwykła wnęka, służąca na przykład do zawieszenia małego dzwonu.
Wewnątrz kościoła zachodnią partię nawy zajmowała empora, podparta dwoma okrągłymi w przekroju kolumnami i dwoma przyściennymi lizenami, pomiędzy którymi rozpostarto trzy półkoliste arkady. Emporę zwieńczono, najpewniej na późniejszym etapie, dwoma przęsłami sklepienia krzyżowego. Na piętrze w ścianie zachodniej nawy utworzono dwie duże półkoliste nisze, być może ukształtowane ze względów statycznych, z chęci odciążenia muru. Nie wiadomo jak empora była skomunikowana z gródkiem, jednak portal na piętro musiał się znajdować albo w ścianie zachodniej wieży, albo w południowym murze nawy (północny nie był przemurowywany). Nie ma także pewności jak skomunikowana była empora z wnętrzem nawy. Kościół nie posiadał schodów w grubości muru, nie było miejsca na schody w samej nawie, jedyna więc możliwość dotyczyła pomieszczenia w przyziemiu wieży.
Stan obecny
Z pierwotnego, romańskiego kościoła do dnia dzisiejszego zachowały się mury obwodowe korpusu nawowego oraz wieży zachodniej. Cześć wschodnia świątyni nie przetrwała w oryginalnym kształcie i pozostaje nieznana, gdyż zastąpiło ją nowożytne, trójbocznie zamknięte prezbiterium. W okresie baroku wzniesiono również nową kruchtę i zakrystię oraz przekształcono wnętrze i większość otworów okiennych oraz wejściowych.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Falta M., Stavební postupy a konstrukční principy raně středověkého venkovského kostela v Čechách, Praha 2016.
Fišera Z., Opevněné kostely: v Čechách, na Moravě a ve Slezsku, t. 1, Praha 2015.
Špaček J., Varhaník J., K románské podobě kostela v Čelákovicích, „Dějiny staveb 2016”, Plzeň 2017.
Umělecké památky Čech, red. E.Poche, t. I, Praha 1977.